رفع مشکلات و چالش های مربوط به تولید محصول پسته می‌تواند نقش مهمی در افزایش درآمد باغداران و تقویت جایگاه پسته استان خراسان رضوی در بازارهای جهانی داشته باشد.
پسته برای ایران تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت باغداری کشور و یکی از محصولات مهم صادرات غیرنفتی است که نام ایران را در بازارهای جهانی شناخته تر کرده است.
این محصول به دلیل طعم و کیفیت مطلوب، ارزش اقتصادی بالا و قابلیت عرضه در بازارهای مختلف، جایگاهی ویژه در تجارت محصولات کشاورزی دارد و برای هزاران خانوار روستایی و باغدار، منبع اصلی درآمد و اشتغال به شمار می‌رود.
با این حال رقابت فزاینده تولیدکنندگان دیگر کشورها نشان می‌دهد که حفظ این جایگاه، بیش از گذشته به مدیریت تولید، ارتقای کیفیت، توسعه صنایع تبدیلی و حضور موثر در بازارهای بین‌المللی وابسته است.
در بازار جهانی پسته، صرف تولید محصول بیشتر برای حفظ سهم صادراتی کافی نیست. استانداردهای بهداشتی و کیفی، بسته‌بندی متناسب با نیاز مصرف‌کنندگان، فرآوری، بازاریابی و توانایی عرضه مستمر، از عواملی هستند که بر قدرت رقابت کشورها تاثیر می‌گذارند.
در چنین شرایطی‌هر اندازه محصول تولیدشده در داخل کشور با ارزش افزوده بیشتری به بازار عرضه شود، امکان کسب درآمد بالاتر و تثبیت موقعیت صادرکنندگان نیز افزایش می‌یابد. فروش محصول به شکل خام و فله‌ای، در مقابل می‌تواند بخشی از ظرفیت اقتصادی این کالای ارزشمند را بدون بهره‌برداری باقی بگذارد.
تولید پسته در کنار این مسائل با چالش‌های جدی اقلیمی و زیرساختی نیز روبه‌روست. کاهش منابع آب، افت آبدهی چاه‌های کشاورزی، افزایش شوری آب و خاک و تغییرات آب‌وهوایی، مدیریت باغ‌های پسته را دشوارتر کرده است.
از سوی دیگر، ناپایداری تامین برق چاه‌های کشاورزی و مشکلات مربوط به صادرات و بازگشت ارز نیز می‌تواند بر هزینه تولید و فعالیت اقتصادی باغداران و صادرکنندگان اثر بگذارد. بنابراین آینده این محصول به مجموعه‌ای از تصمیم‌های مرتبط با مدیریت منابع طبیعی، حمایت از تولیدکنندگان و بهبود سازوکارهای تجاری وابسته است.
ظرفیت خراسان رضوی در تولید و صادرات پسته
خراسان رضوی یکی از استان‌های مهم پسته‌خیز کشور است که ظرفیت گسترده‌ای در تولید و صادرات این محصول دارد.
سطح قابل توجه باغ‌های پسته در این استان، علاوه بر نقش آن در اقتصاد کشاورزی، بر اشتغال روستایی و درآمد خانوارهای بهره‌بردار نیز تاثیرگذار است. با وجود این ظرفیت، تبدیل مزیت تولید به درآمد پایدار، مستلزم عبور از موانعی است که در بخش‌های تولید، فرآوری، بسته‌بندی و صادرات وجود دارد.
از این منظر، بررسی وضعیت پسته خراسان رضوی تنها به میزان برداشت سالانه محدود نمی‌شود؛ بلکه باید دید این محصول تا چه اندازه می‌تواند با مدیریت علمی باغ‌ها، استفاده بهینه از منابع آب، تکمیل زنجیره ارزش و رفع موانع صادراتی، جایگاه خود را در بازارهای جهانی حفظ کند و سهم بیشتری از ارزش اقتصادی محصول را نصیب تولیدکنندگان و اقتصاد استان سازد.
پسته از محصولات مهم صادراتی ایران به شمار می‌رود و خراسان رضوی نیز با برخورداری از سطح گسترده باغ‌ها و ظرفیت قابل توجه تولید، جایگاه مهمی در این بخش دارد. برآوردها نشان می‌دهد امسال حدود ۲۶۰ هزار تن پسته تر و نزدیک به ۶۵ هزار تن پسته خشک از باغ‌های استان برداشت شود و حجم صادرات این محصول نیز بیش از ۵۰ هزار تن پیش‌بینی شده است.
با وجود این ظرفیت مشکلات مربوط به تولید، تامین آب و انرژی، محدودیت صنایع تبدیلی و دشواری‌های صادرات، بهره‌برداری کامل از توان اقتصادی این محصول را با موانعی مواجه کرده است.
تولید ۶۵ هزار تن پسته خشک در خراسان رضوی
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در بخش مربوط به وضعیت تولید پسته در استان با اشاره به سطح زیر کشت این محصول، میزان تولید و مشکلات باغداران، به ظرفیت قابل توجه خراسان رضوی در تولید پسته می‌پردازد.
علی‌اصغر امانیان اظهار کرد: سطح زیر کشت پسته در خراسان رضوی به حدود ۱۳۴ هزار هکتار رسیده است و پیش‌بینی می‌شود امسال ۲۶۰ هزار تن پسته تر از باغ‌های استان برداشت شود که حاصل فرآوری آن نزدیک به ۶۵ هزار تن پسته خشک خواهد بود.
وی با بیان اینکه این میزان تولید، پسته را به یکی از محصولات مهم بخش باغبانی استان تبدیل کرده است، گفت: محصولی که علاوه بر تامین درآمد بهره‌برداران، در فعالیت‌های مرتبط با برداشت، فرآوری، حمل‌ونقل و تجارت نیز نقش دارد.
به گفته معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، با این حال، استمرار تولید و حفظ کیفیت محصول به شرایط باغ‌ها و تأمین نیازهای اساسی آن‌ها وابسته است. باغداران در کنار هزینه‌های نگهداری و برداشت، با مشکلات ناشی از محدودیت منابع آب و انرژی نیز مواجه هستند؛ مسائلی که می‌تواند بر میزان تولید و کیفیت محصول تأثیر بگذارد.
قطعی برق و کمبود آب؛ ۲ چالش مهم باغداران پسته
از جمله مشکلات مطرح در بخش تولید پسته خراسان رضوی، خاموشی‌های مکرر برق چاه‌های کشاورزی در دوره‌های حساس رشد محصول است.
این خاموشی‌ها می‌تواند برنامه آبیاری باغ‌ها را مختل کند و در شرایطی که بسیاری از باغداران به منابع آب زیرزمینی وابسته‌اند، مدیریت تأمین آب مورد نیاز درختان را دشوار سازد.
کاهش دبی چاه‌ها، افزایش شوری آب و خاک و تغییرات اقلیمی نیز از دیگر عواملی است که تولید پسته را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پسته اگرچه در مقایسه با بسیاری از محصولات کشاورزی با اقلیم خشک سازگاری بیشتری دارد، اما کمبود آب در مراحل حساس رشد می‌تواند بر عملکرد درختان و کیفیت محصول اثر بگذارد. افزایش دما و تداوم تنش آبی نیز ممکن است سلامت باغ‌ها و میزان برداشت را در بلندمدت با مشکل مواجه کند.
در چنین شرایطی، مدیریت منابع آب، استفاده از روش‌های مناسب آبیاری، افزایش بهره‌وری و برنامه‌ریزی برای کاهش خسارت ناشی از محدودیت انرژی، از موضوعات مهم در حفظ تولید پسته استان به شمار می‌رود.
پسته ایران در بازار جهانی؛ ظرفیت صادراتی خراسان رضوی
ایران در کنار کشورهایی همچون آمریکا و ترکیه، از تولیدکنندگان اصلی پسته در جهان محسوب می‌شود و این محصول جایگاه مهمی در صادرات کشاورزی کشور دارد.
خراسان رضوی نیز با برخورداری از سطح زیر کشت گسترده و پیش‌بینی صادرات بیش از ۵۰ هزار تن پسته، ظرفیت قابل توجهی برای حضور در بازارهای بین‌المللی دارد.
با این حال، رقابت در بازار جهانی تنها به میزان تولید وابسته نیست و کیفیت محصول، قیمت تمام‌شده، نحوه فرآوری، بسته‌بندی و توانایی عرضه مستمر نیز در حفظ سهم بازار تأثیر دارد.
توسعه تولید پایدار و بهبود کیفیت محصول می‌تواند زمینه تقویت جایگاه پسته استان را فراهم کند؛ اما بهره‌برداری اقتصادی از این ظرفیت به رفع مشکلات موجود در مراحل پس از برداشت و صادرات نیز وابسته است.
خام‌فروشی و موانع صادراتی از چالش‌های صنعت پسته
رییس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی نیز اظهار کرد: در بخش مربوط به مسائل اقتصادی و تجاری پسته، به چالش‌هایی می‌پردازد که در مسیر افزایش ارزش افزوده و صادرات این محصول مطرح است.
مجید جعفری ادامه داد: یکی از مشکلات مهم صنعت پسته، تداوم فروش فله‌ای و محدود بودن سهم محصولات دارای بسته‌بندی استاندارد و شناسنامه‌دار در بخشی از بازار صادراتی است.
به گفته وی، این مسئله موجب می‌شود بخشی از ظرفیت اقتصادی محصول، به‌ویژه در حوزه فرآوری و عرضه محصولات با ارزش افزوده بیشتر مورد استفاده قرار نگیرد.
رییس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی اظهار کرد: پسته قابلیت تبدیل به محصولاتی مانند مغز پسته، پودر پسته، خمیر پسته و دیگر فرآورده‌های مورد استفاده در صنایع غذایی را دارد.
جعفری افزود: توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی می‌تواند علاوه بر افزایش ارزش اقتصادی محصول، زمینه ایجاد اشتغال و گسترش فعالیت‌های مرتبط با این صنعت را فراهم کند.
وی بیان کرد: در مقابل فروش فله‌ای و محدود ماندن فرآوری به مراحل اولیه، فرصت عرضه محصولات متنوع‌تر و رقابت در بازارهای ارزشمند را کاهش می‌دهد.
رییس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضو گفت: توسعه واحدهای فرآوری در مناطق پسته‌خیز، سرمایه‌گذاری در بسته‌بندی و ایجاد ارتباط مؤثر میان باغداران، صنایع تبدیلی و صادرکنندگان از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش ارزش افزوده این محصول کمک کند.
موانع ارزی و گمرکی در مسیر صادرات پسته
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی بیان کرد: مشکلات مرتبط با تعهدات ارزی و بازگشت ارز حاصل از صادرات، از دیگر مسائل مطرح در تجارت پسته خراسان رضوی است.
امانیان گفت: دشواری بازگشت منابع مالی می‌تواند گردش سرمایه صادرکنندگان را مختل کند و توان آن‌ها برای خرید محصول از باغداران و تأمین هزینه‌های فرآوری و حمل‌ونقل را کاهش دهد.
وی اظهار کرد: در کنار این موضوع، نبود نمایندگی‌های گمرکی در برخی شهرستان‌های پسته‌خیز و طولانی شدن تشریفات اداری در مرزها نیز هزینه‌های صادرات را افزایش می‌دهد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی گفت: توقف طولانی کانتینرها در مرزهای کشور، هزینه‌های اضافی برای صادرکنندگان ایجاد می‌کند و تحویل به‌موقع محموله‌ها را دشوار می‌سازد و توسعه خدمات گمرکی در مناطق تولیدکننده، کاهش مراحل اداری غیرضروری و تسهیل فرآیندهای صادراتی می‌تواند به کاهش این مشکلات کمک کند.
امانیان افزود: با توجه به پیش‌بینی صادرات بیش از ۵۰ هزار تن پسته از خراسان رضوی، رفع موانع تجاری و فراهم کردن شرایط مناسب برای فعالیت صادرکنندگان می‌تواند در تقویت حضور این محصول در بازارهای جهانی مؤثر باشد.
تکمیل زنجیره ارزش؛ ضرورت توسعه صنعت پسته خراسان رضوی
وی اظهار کرد: پسته خراسان رضوی با برخورداری از حدود ۱۳۴ هزار هکتار سطح زیر کشت و پیش‌بینی تولید نزدیک به ۶۵ هزار تن محصول خشک، ظرفیت مهمی برای توسعه اقتصادی استان دارد؛ با این حال حفظ این جایگاه به رفع مشکلات تولید و صادرات وابسته است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان رضوی افزود: مدیریت منابع آب و انرژی، افزایش بهره‌وری باغ‌ها، توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی، کاهش مشکلات گمرکی و تسهیل فرآیندهای ارزی از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود وضعیت این صنعت کمک کند.
امانیان تصریح کرد: در بخش تولید، توجه به شرایط اقلیمی و حفاظت از منابع آب برای استمرار فعالیت باغ‌ها ضروری است. در بخش تجارت نیز عبور از خام‌فروشی و افزایش سهم محصولات فرآوری‌شده می‌تواند زمینه کسب درآمد بیشتر از بازارهای داخلی و خارجی را فراهم کند.
پسته خراسان رضوی ظرفیت حضور مؤثرتر در بازار جهانی را دارد، اما دستیابی به این هدف مستلزم آن است که در کنار افزایش تولید، موانع پیش روی باغداران و صادرکنندگان نیز برطرف شود و ارزش اقتصادی بیشتری از این محصول در داخل استان ایجاد شود.
