حرم مطهر امام رضا (ع) در مشهد فقط یک بنای بزرگ و زیارتی نیست؛ جایی است که هنر ایرانی و عشق به اهل بیت (ع) دست به دست هم داده‌اند تا فضایی آرامش بخش و چشم نواز خلق شود. هر گوشه از صحن‌ها و رواق ها، از درخشش آینه کاری تا رنگ فیروزه‌ای کاشی ها، نتیجه کار دست هنرمندانی است که با جان و دل کار کرده‌اند و ارادت خود را روی سنگ، چوب و گچ به یادگار گذاشته‌اند.
با این حال، پشت این همه زیبایی که زائران هر روز می‌بینند، نام انسان‌های بزرگی پنهان مانده است؛ هنرمندانی که سال‌ها در گمنامی تلاش کردند و کمتر کسی آن‌ها را می‌شناسد. در دومین پیش نشست تخصصی نخستین همایش ملی علمی و پژوهشی معماری و هنر اسلامی که به میزبانی مشهد برگزار شد، علاوه بر طرح مباحث علمی، فرصتی برای قدردانی از زحمات زنده یاد «محمدناصر آینه چیان»، از خادمان فرهنگ رضوی و از هنرمندان باسابقه آستان قدس رضوی، فراهم آمد.
بنا بر گفته میثم جلالی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و دبیر علمی این همایش، این برنامه در واقع دومین پیش نشست همایش در ادامه همکاری‌ها با دانشگاه هنر اصفهان در مشهد است؛ همایشی که قرار است برنامه اصلی آن آذرماه امسال در اصفهان برگزار شود. در برگزاری این نشست نیز بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بنیاد بین المللی امام رضا (ع) و دانشگاه هنر اصفهان کنار یکدیگر قرار گرفتند تا هم بحث‌های علمی دنبال شود و هم از زحمات هنرمندان این عرصه قدردانی شود.
ردپای خلاقیت استاد آینه چیان در رواق‌های حرم
عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی با تأکید بر نقش پررنگ زنده یاد استاد محمدناصر آینه چیان گفت: این زنده یاد از هنرمندان مطرح آستان قدس رضوی، به ویژه در سال‌های پس از پیروزی انقلاب بود که متأسفانه مدتی پیش به رحمت خدا رفت. ایشان سال‌ها در واحد هنری آستان قدس مسئولیت و حضور فعال داشت و خیلی از طرح‌هایی که امروز در رواق‌ها و صحن‌های جدید حرم می‌بینید، حاصل ذوق، دسترنج و خلاقیت همین استاد بزرگ است.
جلالی با اشاره به آثار این هنرمند در فضا‌های گوناگون بارگاه رضوی یادآور شد: هنر استاد آینه چیان در جای جای حرم دیده می‌شود؛ از ورودی تالار قدس در کتابخانه مرکزی آستان قدس گرفته تا بدنه و سقف‌های رواق دارالحجه، همه نشانی از هنر ایشان دارند. یک نمونه خیلی شاخص از کار ایشان در رواق دارالرحمه است؛ جایی که با خلاقیت و به صورت نمادین، صحنه روز عاشورا، خیمه گاه امام حسین (ع) و یارانشان را طراحی کرده و به نمایش درآورده‌اند.
این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی در ادامه به گمنام ماندن پدیدآورندگان این آثار اشاره کرد و افزود: کاملا ملموس بود که این هنرمندان و معماران واقعا مثل سربازان گمنام کار کرده‌اند. تا امروز در بیشتر همایش‌ها و برنامه ها، تمرکز روی خود ساختمان‌ها و بنا‌ها بوده و خیلی کمتر سراغ این رفته‌اند که چه کسانی پشت ساخت این بنا‌ها بوده‌اند.
این بی توجهی یا گمنامی تا حدی بوده که در گذشته حتی اجازه نداشتند نام خودشان را پای اثری که خلق کرده‌اند بنویسند. جز در مواردی خاص که نام کاشی کار، حجار یا کتیبه نویس دیده می‌شود، در خیلی از جا‌ها نامی از سازنده نیست. در مواردی حتی هنرمند برای اینکه اثری از خودش بماند، ناچار شده نامش را لابه لای گل‌ها و طرح‌های کاشی یا پشت کاشی‌ها بنویسد؛ این نشان می‌دهد این حوزه هنوز جای کار پژوهشی فراوانی دارد.
بازنمایی بهشت در معماری مسجد گوهرشاد
علیرضا خواجه احمد عطاری، استاد و پژوهشگر هنر اسلامی، در این نشست که به هنر و معماری در حرم مطهر رضوی اشاره دارد؛ درباره بازنمایی بهشت در معماری تزیینات مسجد گوهرشاد با اشاره به توصیفات قرآنی از بهشت نظیر نهر‌های جاری، سایه پایدار و آرامش روحی پیوند آن را با الگوی «باغ ایرانی» تشریح می‌کند: باغ ایرانی با عناصری، چون حیاط مرکزی، آب نما، تقارن و به نظم درآوردن طبیعت شناخته می‌شود.
در مسجد گوهرشاد صحن مانند قلب تپنده بنا عمل می‌کند و زمین، آسمان، آب و دیوار‌ها را به هم پیوند می‌دهد. حضور چهار ایوان باشکوه و امتداد نگاه به سمت ایوان قبله، حرکتی معنادار از حاشیه به مرکز ایجاد می‌کند. نظمی مطلق که حاکمیت خداوند را نشان می‌دهد و هندسه‌ای که با تکرار مداوم نقوش، حس بی نهایتی را القا می‌کند.
یکی از درخشان‌ترین ویژگی‌های مسجد گوهرشاد جاودانگی طبیعت در تزیینات است، عطاری در این باره می‌گوید: در طبیعت، آب تبخیر می‌شود، برگ‌ها در پاییز خزان می‌کنند و گل‌ها پژمرده می‌شوند، اما در گوهرشاد، طبیعت در لحظه کمال خود منجمد و ماندگار شده است. کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی پاییز ندارند و تصویری از بهارهمیشگی بهشت را می‌سازند.
از سوی دیگر، این طبیعت پردازی کاملا انتزاعی است. همان گونه که در سنت تزیینات اسلامی، مفهوم درخت به طرح ترنج و خورشید به نقش شمسه (تذهیب) تبدیل شد تا در بازی نور، سایه و مقرنس ها، حرکت از کثرت به وحدت تجلی یابد.
عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه آزاد اصفهان با اشاره به کتیبه‌های تاریخی این مسجد یادآور می‌شود: مسجد گوهرشاد کامل‌ترین تداعی باغ بهشت است. در باغ معمولی، طبیعت متغیر است، اما در گوهرشاد، حقیقت طبیعت روی سطحی ماندگار تثبیت شده است تا به انسان آرامش، طهارت و پیوند با امر قدسی را هدیه دهد.
توحید، روح جاری در کالبد معماری اسلامی
مریم قاسمی دیگر پژوهشگر و عضو هیئت علمی گروه معماری دانشگاه آزاد اصفهان، با حضور آنلاین در این نشست تصریح می‌کند: تمام کسانی که درباره هنر اسلامی صحبت کرده‌اند، بر این موضوع تأکید داشته‌اند که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های هنر اسلامی، برخاسته از اصل توحید است که در کثرت تجلی پیدا می‌کند.
این پژوهشگر معماری با اشاره به تنوع عناصر در حرم مطهر می‌گوید: رواق ها، گنبدها، مساجد و شبستان‌های بسیار زیادی در این مجموعه وجود دارد. اما نکته مهم، هم پیوندی این عناصر است. حرم امام رضا (ع) و مسجد جامع اصفهان، تنها فضا‌های عبادی نیستند بلکه در کنار فضای اقتصادی بازار و پیکره شهر، خاستگاه زندگی انسان‌ها هستند.
او با یادکردن از زنده یاد استاد محمدناصر آیینه چیان و دکتر انصاری بیان می‌کند: میلیون‌ها آجر، کاشی کاری با تکنیک‌های مختلف و هزاران عنصر در حرم مطهر به کار رفته که هر کدام جای کار دارد، اما در کل به یک وحدت رسیده است. مسجد گوهرشاد می‌تواند بازتابی از تصویر بهشتی باشد که آرزوی هر مسلمان و ایرانی است. حرم امام رضا (ع) فقط مختص مسلمانان نیست غیرمسلمانان زیادی این مجموعه را بررسی می‌کنند و آن را نشانگر یک پیکره واحد می‌دانند.
قاسمی بیان می‌کند: خوشبختانه در حرم امام رضا (ع)، اصالت و اسلامیت و تداوم هنر‌های سنتی در حال حفظ شدن است و می‌توان گفت این مکان، یکی از مهم‌ترین سنگر‌های تداوم معماری اسلامی ایران محسوب می‌شود.
