در جنوب استان خراسان رضوی جایی که خورشید با وقار تمام بر دشتها و کوهها میتابد، سه نام در میان بادها و سنگها زمزمه میشود: گناباد، بجستان و خواف، اینها تنها مرزهای جغرافیایی نیستند بلکه فصلهایی از یک افسانه کهن هستند که هنوز تمام داستانشان برای شنیدن، بازگو نشده است.
این شهرستانها تنها چند نقطه بر نقشه نیستند بلکه فصلهایی از یک کتاب عظیم و بیانتهایند. در این سرزمین، بادها روایتگر عبور کاروانها و سنگها، شاهدان خاموش شکوه تمدنهای گسسته و نگهبانان زیباییهایی هستند که هنوز در انتظار تماشای نگاهی تازه میمانند.
در گناباد، ردپای تاریخ در میانِ باستانیترین بناها، از پناه کوهها به چشم میآید، در بجستان، اصالت فرهنگ در تار و پود سنتها جاری است و در خواف، شکوه طبیعت و قدمت جاذبه های تاریخی، با شکوهی بیهمتا خودنمایی میکند. این سه منطقه، گنجینههایی هستند در میان غبار زمان، در انتظار نگاهی که فراتر از گذری ساده، در پی کشف معنا باشد.
هر جا که ظرفیتهای گردشگری شهرستانهای گناباد، بجستان و خواف بیدار شود، زنجیرهای از شکوفایی به حرکت درمیآید، گردشگری در اینجا، تنها یک سفر نیست، بلکه موتورِ محرک رویاهای تازه است همان نیرویی که با تکان دادن چرخهای خود، مسیر اشتغال را هموار میکند،اقتصاد بومی را جان میبخشد و از میراث گذشتگان، آیندهای مادی و ملموس برای فرزندان این سرزمین میسازد.
این سه شهرستان در نقطه ورودی جنوبی استان با حدود ۸۵۰ اثر تاریخی شناخته شده که بیش از ۳۰۰ مورد آنها در فهرست آثار ملی و جهانی به ثبت رسیده است از قابلیتهای برجستهای برای رونق گردشگری برخوردارند که توجه به آنها میتواند لازمه رونق اقتصادی جنوب خراسان رضوی را فراهم کند.
از مجموع ۲۵۰ اثر تاریخی شناسایی شده در گناباد ۱۵۳ مورد در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است که در این میان قنات قصبه به عنوان تنها اثر ثبت شده خراسان رضوی در فهرست آثار جهانی یونسکو به عنوان شاهکار بشری و نمادی از سخت کوشی مردم کویر برای دست یافتن به مایه حیات در این خطه از دوران هخامنشی به یادگار مانده است.
شهرستان خواف با داشتن جاذبههای گردشگری متعدد و ۴۵۰ اثر تاریخی و شناسایی شده از ظرفیتهای مناسبی برای جذب گردشگران و مسافران برخوردار است و ۱۰۵ اثر این شهرستان در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
بجستان دروازه ورودی خراسان رضوی از مسیر زمینی از استانهای خراسان جنوبی، کرمان، یزد، اصفهان، فارس و هرمزگان است و از مجموع ۱۴۷ اثر تاریخی شناسایی شده آن، ۴۸ مورد در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
توسعه گردشگری گناباد، بجستان و خواف نوید بخش رونق جنوب خراسان رضوی
به گزارش خبرنگار ایرنا، توسعه در جنوب استان با همافزایی آغاز میشود گناباد، بجستان و خواف، سه تکه از یک پازل بزرگ هستند که تنها با کنار هم قرار گرفتن، تصویری کامل از شکوه گردشگری این منطقه را ترسیم میکنند.
کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری گناباد گفت: تا زمانی که پتانسیلها ، مشکلات و چالشهای گردشگری به نحو مطلوب شناسایی نشوند نمی توان برای این بخش برنامه ریزی منسجم و هدفمندی داشت و از ظرفیتهای موجود برای توسعه آن بهره گرفت. علیرضا شناسایی ادامه داد: باید با افزایش اطلاع رسانی و معرفی قابلیتهای موجود، گردشگری به دغدغه مهم همه بخشها و مسوولان و اقشار مختلف تبدیل شود و نوع برخورد با گردشگران داخلی و خارجی نماد فرهنگ و هویت مناطق گوناگون به شمار می رود لذا باید با یک آموزش برای بخشهای تاثیرگذار مانند رانندگان تاکسی و کسبه میهمان نوازی و فرهنگ اصیل مردم گناباد را نشان داد.
استاد و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی و کارشناس اقتصادی و گردشگری گناباد به خبرنگار ایرنا گفت: مدیریت گردشگری در رویکرد سنتی بر پایه مفهوم مقصد استوار بود، رویکردی که در آن تمرکز اصلی بر یک نقطه جغرافیایی مشخص، اثر تاریخی واحد یا یک جاذبه طبیعی خاص است ولی با پیچیده شدن رفتار گردشگران و ظهور چالشهای زیست محیطی و اجتماعی، این مدل کارایی گذشته را نداشته و مفهوم منطقه گردشگری جایگزین گردشگری بر پایه مقصد شد.
ابوالقاسم شفیعی تصریح کرد: گردشگری منطقهای به فرآیند برنامهریزی، مدیریت و توسعه مجموعهای از مقاصد، جاذبهها و خدمات گردشگری گفته میشود که از نظر جغرافیایی، فرهنگی، اقتصادی یا تاریخی به یکدیگر مرتبط هستند و به عنوان یک اکوسیستم واحد تعریف می شود.
وی اظهار کرد: در این دیدگاه؛ گردشگری به عنوان شبکه ای از تجربهها تعریف میشود. گردشگری منطقهای تنها یک تکنیک بازاریابی نیست بلکه یک پارادایم مدیریتی و توسعهای است و این رویکرد، گردشگری را از یک فعالیت اقتصادی پراکنده به یک ابزار استراتژیک برای توسعه پایدار، انسجام اجتماعی و شکوفایی اقتصادی در سطح کلان تبدیل میکند.
رییس اداره میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی بجستان هم به خبرنگار ایرنا گفت: برای توسعه گردشگری جنوب خراسان رضوی با محوریت شهرستانهای گناباد، بجستان و خواف باید از نگاه جزیرهای فاصله بگیریم، ما در این منطقه مجموعهای از ظرفیتهای تاریخی، طبیعی، فرهنگی و اقتصادی داریم که اگر درست به یکدیگر متصل شوند، میتوانند یک پهنه گردشگری قابل توجه ایجاد کنند.
مهدی ذوالفقاری ادامه داد: بجستان در این میان جایگاه ویژهای دارد و این شهرستان فقط یک مقصد کویری نیست بلکه مجموعهای از کاروانسراها و بناهای تاریخی، روستاهای دارای بافت و فرهنگ بومی، ظرفیتهای طبیعی، غارها، آسمان مناسب برای رصد، کشاورزی و محصولات شاخصی مانند انار، زعفران، پسته و نعناع و همچنین صنایعدستی مانند فرش و گلیم است.
وی اظهار کرد: وجود هشت کاروانسرای تاریخی در بجستان نیز یک ظرفیت مهم گردشگری است و این کاروانسراها یادگار دورهای هستند که بجستان در مسیر رفت و آمدهای تجاری و زیارتی قرار داشته است بنابراین امروز هم میتوانیم از همین پیشینه برای تعریف یک مسیر گردشگری تاریخی استفاده کنیم.
وی تصریح کرد: بجستان را نباید جدا از پیرامونش ببینیم وقتی در فاصله نسبتا نزدیک، میراث جهانی و ظرفیتهای شاخص گردشگری در شهرستانهایی مانند گناباد و خواف وجود دارد، منطقی نیست هر شهرستان فقط برای خودش برنامهریزی کند،گردشگر به مرز شهرستانها توجهی ندارد بلکه به دنبال یک مسیر و یک تجربه از گردشگری است.
وی افزود: یکی از راهکارهای مهم در این زمینه تعریف مسیرهای مشترک گردشگری جنوب استان است، مسیری که بتواند میراث تاریخی و جهانی، کاروانسراها، قنات، روستاها، کویر، طبیعت، کشاورزی و فرهنگ منطقه را در یک بسته گردشگری به هم متصل کند. رییس اداره میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی بجستان اضافه کرد: مسیر توسعه گردشگری بجستان از کنار هم قرار گرفتن میراث فرهنگی، طبیعت، کشاورزی، فرهنگ، صنایعدستی و رویدادهای گردشگری میگذرد و با تمرکز صرف بر یک جاذبه یا یک نوع گردشگری نمی توان امیدی به موفقیت این مساله داشت.
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خواف هم به خبرنگار ایرنا گفت: برای توسعه گردشگری در جنوب خراسان رضوی با محوریت این شهرستان باید از رویکرد معرفی چند جاذبه به سمت ایجاد یک مقصد گردشگری منطقهای حرکت کرد یعنی خواف بهعنوان هسته اصلی و شهرستانهای اطراف بهعنوان شبکه مکمل عمل کنند.
محمود باعقیده؛ برندسازی گردشگری خواف را مولفه مهم تحقق این امر ذکر کرد و گفت: باید برای تثبیت برند خواف به عنوان دیار میراثهای ماندگار هویت مشخص بر پایه آسبادها، موسیقی مقامی، معماری تاریخی، فرهنگ مردم و صنایع دستی، طراحی هویت بصری واحد برای تبلیغات، تابلوها و محصولات گردشگری شکل گیرد.
وی اظهار کرد: اقداماتی برای تبدیل آسبادهای نشتیفان خواف به قطب گردشگری منطقه انجام شده ولی توسعه کمی و کیفی آن نیازمند تکمیل ساماندهی مسیر دسترسی و منظر پیرامون آسبادها، برگزاری رویدادهای فرهنگی، موسیقی و صنایعدستی در محدوده، ایجاد تورهای تخصصی آسباد، انرژی و معماری سنتی است.
باعقیده؛ ایجاد مسیر گردشگری شهرستانهای خواف، گناباد و بجستان واقع در جنوب خراسان رضوی را دیگر عامل مهم توسعه گردشگری این منطقه ذکر کرد و گفت: میتوان یک مسیر گردشگری با محوریت خواف ایجاد کرد تا جاذبههای تاریخی، روستایی، طبیعی و فرهنگی شهرستانهای اطراف را به هم متصل کند.
وی توسعه گردشگری روستایی و عشایری با تقویت بومگردیها، احیای خانههای تاریخی برای اقامت گردشگران، معرفی غذاهای محلی، پوشاک، موسیقی و آیینهای سنتی ،ایجاد روستاهای هدف گردشگری با برنامه مشخص، برگزاری رویدادهای گردشگری در طول سال، برگزاری جشنواره موسیقی مقامی، آسبادها،قالیچه و گلیم، رویداد غذاهای محلی، تورهای کویر نوردی را سایر لازمه های مهم توسعه گردشگری جنوب خراسان رضوی برشمرد.
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گناباد نیز معتقد است: توسعه گردشگری میراث فرهنگی و بهره برداری از آثار تاریخی،گردشگری روستایی وبومگردی ها ، گردشگری طبیعی و ژئو توریسم با توجه به ظرفیتهای منطقه لازمه توسعه گردشگری منطقه ای جنوب استان است.
امان الله نوروزی تصریح کرد: برای نیل به این اهداف باید ضمن ایجاد دبیرخانه دائمی واحد گردشگری شهرستانهای گناباد، بجستان و خواف و تهیه جاذبه ها و مسیرهای گردشگری جدید و توسعه اقامتگاهها و مراکز اسکان جدید، ایجاد جشنواره ها و رویدادهای گردشگری منطقهای و بازارچه های مرتبط در این شهرستانها به صورت دوره ای در طول سال تشکیل تا مردم و گردشگران با جاذبه های آنها بیشتر آشنا شوند.
فرماندار گناباد اظهار کرد: شهرستان گناباد با اتکا به ظرفیتهای غنی فرهنگی و تاریخی خود در آینده میتواند به یکی از قطبهای گردشگری فرهنگی و تاریخی شرق کشور تبدیل شود.
ابوالفضل حکیم پور تصریح کرد: گناباد دارای سرمایههایی است که نه قابل واردات و نه به آسانی در جای دیگری قابل تکرار هستند، تاریخ چند هزار ساله، قنات جهانی قصبه، فرهنگ غنی، معماری بومی، صنایع دستی، ظرفیتهای علمی و دانشگاهی، آداب و رسوم کهن، محصولات کشاورزی خاص و مهمتر از همه نیروی انسانی فرهیخته و پرتلاش، مجموعهای از مزیتهای ارزشمند را در اختیار این شهرستان قرار داده است.
وی عنوان کرد: آینده اقتصادی شهرستان گناباد تنها در کارخانههای عظیم و صنایع سنگین خلاصه نمیشود. اقتصاد قرن بیست و یکم بیش از گذشته بر پایه خلاقیت، فرهنگ، گردشگری، دانش، نوآوری و تولید محتوا شکل گرفته است. بسیاری از شهرهای موفق دنیا از دل همین ظرفیتها به درآمد، اشتغال و رونق اقتصادی رسیدهاند.

زنجیره گردشگری لازمه رونق اقتصادی منطقهای
گردشگری همانند نخ تسبیحی است که اجزای پراکنده اقتصاد بومی را به هم وصل می کند وقتی گردشگری وارد چرخه میشود، فقط هتلدار سود نمیبرد بلکه کشاورزی که محصولات ارگانیک را در سفره صبحانه مسافر میبیند، رانندهای که جادهها را به مقصد رؤیاها طی میکند و آن مادر خانهداری که حالا با فروش سوغات محلیاش به استقلال مالی رسیده است، همگی قطعات یک پازل هستند که «رونق» نام دارد.
یک صاحبنظر مسائل اقتصادی و گردشگری هم گفت: زنجیره گردشگری همه چیز از یک خوشآمد ساده به گردشگر در شهر و یا روستا شروع نمیشود بلکه از جایی آغاز میشود که مسافری در دل یک روستای دورافتاده یا بافت تاریخی یک شهر برای خرید یک صنایعدستیِ ساده، دست در جیب می برد و چیزی را خریداری می کند ، آن لحظه، آغاز یک زنجیره است.
مهدی محمدیان تصریح کرد: چرخهایی که در کارگاههای کوچک با ضربآهنگ امید میچرخند، تنورهایی که دوباره گرم میشوند و بوی نان محلی که در کوچه میپیچد، این یعنی اقتصاد گردشگری فقط تماشای بناهای تاریخی نیست، بلکه شریان حیاتی است که خون تازه را به پیکره معیشت مردم تزریق میکند.
وی افزود: این زنجیره ارزش از مزرعه و کارگاه شروع میشود و تا قلب تجربههای مسافر ادامه مییابد، زنجیره گردشگری به معنای اتصال هنر سرانگشتان یک بافنده فرش تا بازارهای جهانی و فرصتی برای اینکه صنایعدستی جنوب خراسان رضوی نه در کنج انبارها بلکه در خانههای مردم مناطق دوردست دیده شوند و ارزش واقعیشان به دست آید.
استاد دانشگاه آزاد اسلامی و صاحب نظر اقتصادی و گردشگری گناباد در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: در رویکرد گردشگری منطقهای اقتصادهای تکمحصولی به اقتصادهای متنوع و مقاوم تبدیل می شوند و با تعریف مسیرهای گردشگری و ترکیب محصولات مختلف، جریان پول از مقاصد اصلی به سمت مناطق پیرامونی و روستایی هدایت شده و زنجیره ارزش گسترده ای را شکل می دهد .
وی افزود: چنانکه کشاورز، تولیدکننده صنایع دستی، صاحب اقامتگاه بومگردی و راهنمای محلی همگی به عنوان حلقههای این زنجیره از نظام گردشگری درآمد کسب میکنند.
ابوالقاسم شفیعی تصریح کرد: تشکیل چنین زنجیره ای به توزیع عادلانه منابع، کاهش شکاف اقتصادی میان مرکز و حاشیه و تمرکززدایی ثروت در سطح منطقه منجر می شود و تنوع محصولات منطقهای باعث میشود که اقتصاد منطقه در برابر نوسانات اقتصادی یا کاهش تقاضا در یک بخش خاص، تابآوری بیشتری داشته باشد.
وی عنوان کرد: گردشگری منطقهای با مشارکت دادن طیف وسیعی از جامعه محلی در تمامی مراحل سفر، گردشگری را به ابزاری برای بازشناسی و احیای هویت جامعه محلی تبدیل می کند و وقتی یک منطقه بتواند ترکیبی از آرامش طبیعت، هیجان ماجراجویی، غنای تاریخی و لذت چشیدن غذاهای محلی را در قالب یک سفر منسجم ارائه دهد، توانایی جذب گردشگران با سطوح مختلف درآمدی و علایق متفاوت را دارد.
وی اظهار کرد: این تنوع محصولی که حاصل همکاری میان فعالان مختلف در یک شبکه است تنها از طریق رویکرد منطقهای امکانپذیر است.
رییس اداره میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی بجستان هم گفت: مهمترین مانع رونق و توسعه گردشگری شهرستانهای بجستان، گناباد و خواف واقع در جنوب خراسان رضوی کمبود جاذبه تاریخی و گردشگری نیست بلکه آنکه ما هنوز نتوانستهایم این جاذبهها را به یک محصول گردشگری کامل و قابل عرضه تبدیل کنیم.
مهدی ذوالفقاری، ایجاد زنجیره گردشگری را لازمه مهم رفع این معضل برشمرد و تصریح کرد: زنجیره گردشگری در شهرستانهای جنوبی استان تکمیل نیست و باید زنجیره ای متشکل از آژانسهای تخصصی، راهنمایان و نیز حمل و نقل گردشگری، اقامتگاههای کافی و استاندارد، خدمات پذیرایی، بازاریابی و فروش محصول گردشگری در گناباد، بجستان و خواف ایجاد شوند و اگر یکی از این حلقهها ضعیف باشد، سایر ظرفیتها هم به اندازه کافی اثر اقتصادی ایجاد نمیکنند.
وی ایجاد زیرساختهای لازم را دیگر مساله مهم برشمرد و گفت: در مناطق کویری و طبیعی نمیتوان فقط گردشگر را به یک جاذبه معرفی و هدایت کرد و از او انتظار داشت بدون دسترسی مناسب، تابلو، سرویس بهداشتی، امکانات خدماتی، ارتباطات و سایر زیرساختهای لازم، تجربه مطلوبی داشته باشد.
امان الله نوروزی رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گناباد مهمترین حلقه مفقوده توسعه گردشگری جنوب استان از جمله گناباد را نبود زنجیره ارزش منسجم و تبدیل ظرفیتهای گردشگری به درآمد پایدار برای جامعه محلی واقتصاد منطقه ای برشمرد.
وی گفت: اقداماتی طی سنوات گذشته در این زمینه در شهرستان گناباد انجام شده و باید توجه به گستردگی آثار تاریخی و گردشگری با جذب اعتبار لازم افزایش یابد و این مساله در اولویت این اداره طی امسال قرار دارد.
رییس اداره میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی خواف هم به خبرنگار ایرنا گفت: این شهرستان از ظرفیتهای ارزشمندی همچون آسبادهای نشتیفان، مدرسه تاریخی غیاثیه خرگرد، مسجد ملک زوزن، کوشک سلامه، موسیقی مقامی، صنایعدستی و اقامتگاههای بومگردی برخوردار است ولی برای بهرهبرداری اقتصادی از این ظرفیتها باید زنجیره کاملی از خدمات گردشگری از معرفی و بازاریابی تا اقامت، پذیرایی، خرید صنایعدستی و اجرای برنامههای فرهنگی شکل بگیرد.
محمود باعقیده گفت: در حوزه سرمایهگذاری نیز باید فرصتهای شهرستان بهصورت مشخص و کارشناسیشده شناسایی و در قالب بستههای قابل ارائه به بخش خصوصی معرفی شوند و سرمایهگذار باید اطلاعات روشنی درباره ظرفیت طرح، وضعیت مالکیت، ضوابط قانونی، زیرساختهای موردنیاز، فرایند اخذ مجوز و چشمانداز اقتصادی پروژه در اختیار داشته باشد.
وی تصریح کرد: این اداره با ایجاد سازوکار مشخص برای راهنمایی و پیگیری درخواستهای سرمایهگذاری و طی هماهنگی با فرمانداری و دستگاههای مرتبط با تسهیلات و حمایتهای قانونی زمینه حضور مؤثرتر بخش خصوصی در سرمایه گذاری این بخش فراهم می کند.
وی افزود: مهمترین رویکرد اداره میراث فرهنگی، گردشگی و صنایع دستی خواف حرکت از گردشگری مبتنی بر بازدید به گردشگری مبتنی بر تجربه، اقامت، اشتغال و درآمد پایدار است و در این مسیر حفاظت از اصالت میراث تاریخی و فرهنگی، مشارکت مردم محلی و توجیه اقتصادی طرحها سه اصل اساسی توسعه پایدار گردشگری خواف خواهند بود.
فرماندار گناباد هم گفت: هر گردشگری که برای بازدید از قنات جهانی قصبه، آثار تاریخی، بافتهای سنتی، مراسم فرهنگی یا طبیعت وارد این منطقه میشود، در واقع برای دهها نفر اعم از هتلداران و صاحبان اقامتگاههای بومگردی تا هنرمندان صنایع دستی، تولیدکنندگان محصولات محلی، راهنمایان گردشگری و فعالان حوزه خدمات اشتغال درآمدزایی ایجاد می کند.

رونق اقتصادی جنوب خراسان رضوی نیازمند توسعه گردشگری تجربه محور است
بسیاری از ساکنان روستاها و مناطق محلی تصور میکنند درآمدزایی از گردشگری تنها نیازمند هتل، اقامتگاه بزرگ یا جاذبه خاص است اما واقعیت آن است که امروز گردشگر بیش از آنکه دنبال دیدن باشد، درصدد تجربه کردن است.
گردشگری تجربه محور یعنی در عین توجه به اسکان و فروش محصولات، بیشتر یک تجربه واقعی، بومی و بهیادماندنی به مخاطب ارایه شود.
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بجستان مهمترین مزایای گردشگری تجربه محور را درآمدزایی با سرمایه کمتر، مشارکت خانوادهها و اهالی روستا، ایجاد تمایز نسبت به سایر مناطق، حفظ فرهنگ، غذا، پوشش و مهارتهای محلی و قابلیت تبلیغ بالا در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی برشمرد.
مهدی ذوالفقاری ادامه داد: هر چیزی که برای مردم محلی عادی است، ممکن است برای یک گردشگر جذاب و خاص باشد و در این راستا تجربه باید مشخص، زمانبندیشده و روشن باشد و بسته نیمروزه تجربه روستا، استقبال و چای آتشی، بازدید از مزرعه، پخت نان محلی، ناهار بومی و عکاسی با لباس محلی مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به قابلیتهای مناطق شهری و روستایی بجستان برای توسعه گردشگری تجربه محور افزود: در این راستا پخت نان محلی، دوشیدن شیر یا غذادادن به دام، برداشت محصول در فصل مناسب، آموزش صنایعدستی محلی و پخت غذاهای سنتی با مشارکت گردشگر، بازدید روستا همراه با روایت داستانها و فرهنگ محلی مورد توجه قرار می گیرد.
وی با اشاره به اینکه گردشگری تجربه محور رویکرد فعالیتهای اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بجستان در سالجاری قرار دارد، گفت: در این روش، منبع درآمد فقط اقامت گردشگران نیست بلکه سبک زندگی بومی به یک محصول اقتصادی تبدیل میشود.
شهرستانهای گناباد، بجستان و خواف به ترتیب در فاصله ۲۸۷، ۲۷۸ و ۲۶۷ کیلومتری جنوب، جنوب غربی و جنوب شرقی مشهد و جنوب استان خراسان رضوی قرار دارند.