از تاری دید و قطع شدن چندین باره پا تا از کارافتادن کلیهها، همه محصول بیماریای است که برخلاف نام شیرینش جز تلخی بیپایان چیزی برای مبتلاشوندگان به آن ندارد. دیابت یا مرض قند خیلی نیاز به معرفی ندارد، چون همه ما دستکم یکنفر را در نزدیکی خودمان میشناسیم که به این بیماری مبتلا باشد و با عوارض آن دست وپنجه نرم کند.
موضوعی که برایند آن برای بیشتر افراد چیزی جز استرس و اضطراب بیشتر نیست و پس از چندی آنها را در یک چرخه علت و معلولی گیر میاندازد؛ یعنی با وجود همه تلاشی که برای کنترل و مهار بیماری دارند، بازهم نمیتوانند بهخوبی از پس آن بربیایند و درنهایت میپذیرند که استرس عامل اصلی نوسان قندخون است و، چون گریزی از آن در زندگی نیست، پس بهناچار باید به نشانه تسلیم از جنگیدن با بیماری دست کشید. موضوعی که امروز میخواهیم به مناسبت روزجهانی دیابت در این صفحه به آن بپردازیم و قدری اطلاعاتمان را درباره این بیماری بیشتر کنیم.
نشانههای شایع بیماری
- درد پا و احساس بیحسی در انگشتان
- احساس تشنگی شدید و پرنوشی
- گرسنگی شدید
- خستگی و بیحالی زیاد
- اختلالات بینایی مانند تاری دید
- زخمی که بهخوبی ترمیم نمیشود
- خشکی دهان
- کاهش وزن بیعلت
- تکرر ادرار
انواع دیابت
دیابت نوع یک
- ژنتیکی است، بیشتر در بچهها دیده میشود و در آن انسولین ترشح نمیشود.
دیابت نوع ۲
- براثر سبک نادرست زندگی ایجاد میشود و مخصوص بزرگسالان است.
دیابت بارداری
- مخصوص دوران بارداری است.
دیابت ثانویه
- بر اثر برخی بیماریها ایجاد میشود و معمولا تا پایان عمر میماند.
عوامل خطر ابتلا
- سن زیاد
- استرس
- اضافهوزن و چاقی
- WHR بالا (نسبت دور کمر به لگن)
- برخی پیشینههای خانوادگی و نژادی
- کمتحرکی
- تغذیه نامناسب
- مصرف دخانیات
- سندرم تخمدان پلیکستیک در زنان
روشهای کنترل بیماری
- کنترل منظم قندخون
- بررسی منظم مشکلات شایع بیماری مانند چشم و قلب و عروق
- فعالیت بدنی مناسب و کاهش وزن
- رژیم غذایی مناسب و مصرف بیشتر مایعات و سبزیها
- مصرف دارو و لیزردرمانی
رفتارهای آسیبرسان دیابتی
- شناخت کاملی از داروهایشان ندارند.
- حواسشان به کالری دریافتیشان نیست.
- در استحمام زیادروی میکنند.
- ورزش و فعالیت بدنی زیادی ندارند.
- در مصرف دارو خودسرانه عمل میکنند.
۱۵۰ دقیقه ورزش + ۷ درصد کاهش وزن
درصورت ابتلا به پیشدیابت (یک مرحله مانده به دیابت) صدوپنجاهدقیقه ورزش هفتگی و کاهش حدود هفتدرصدی وزن بدن میتواند از ابتلا به نوع دوم این بیماری جلوگیری کند.
میزان انرژی دریافتی روزانه یک فرد دیابتی از کل کالری دریافتی
- ۱۵ درصد: پروتئین
- ۵۰ تا ۵۵ درصد: کربوهیدرات
- ۳۰ تا ۳۵ درصد: چربی
تشخیص دیابت
بهترین راه برای تشخیص دیابت، آزمایش خون و معاینههای دورهای است که از چهلوپنجسالگی باید مرتب انجام شود. برای آزمایش قندخون دوازده تا چهارده ساعت باید ناشتا بود و سپس آزمایش داد.
۴۰۰ + ۳۰۰ گرم
یک فرد دیابتی با وزن طبیعی دستکم باید روزانه چهارصدگرم میوه مصرف کند. به این مقدار باید سیصدگرم سبزیجات را هم اضافه کرد.
۳ ماه تا ۳ سال
غربالگری دیابت برای افراد سالم هر سه سال یکبار و برای افراد دیابتی و پیشدیابتی هر سه ماه یکبار ضروری است.
۳۰ درصد
۳۰ درصد دیابتیها در کشورمان از بیماری خود خبر ندارند.
۱۰ تا ۱۵ درصد
بین ۱۰ تا ۱۵ درصد منابع حوزه سلامت صرف دیابت و عوارض آن میشود.
یکهشتم
از هر هشت نفر بزرگسال در استان یک نفر مبتلا به دیابت است. همچنین برآوردها نشان میدهد بیش از ۵۰۰ هزار نفر در استان به دیابت مبتلا هستند که بیش از ۱۰۰ هزار نفر از بیماری خود اطلاعی ندارند.
زنان > مردان
شیوع دیابت در زنان بیش از مردان است. درصد بروز آن در زنان ۱۵درصد و در مردان ۱۳درصد است.
۱۴ درصد
دستکم ۱۴درصد از جمعیت بالای ۲۵سال کشور، معادل بیش از ۷.۵ میلیون نفر ایرانی به دیابت مبتلا هستند.
۲۰ میلیون
حدود ۲۰میلیون ایرانی در مرحله خطر بیماری و پیش دیابت قرار دارند.
۸۰۰۰ نفر
در ششماهه نخست امسال بیش از ۸ هزار بیمار جدید مبتلا به دیابت در استان شناسایی شدند. افزونبر آن بیش از ۳ هزار و ۵۰۰ نفر دیگر نیز در وضعیت پیشدیابت قرار دارند.
۱ از ۹ نفر
در دنیا از هر ۹ نفر یک نفر دیابتی است.
۱۵ درصد
حدود ۱۵ درصد از بیماران دیابتی در طول زندگی خود دچار زخم دیابتی میشوند و بخش چشمگیری از این افراد به قطع عضو نیاز پیدا میکنند.
۲۵ درصد
حدود ۲۵ درصد از موارد نارسایی کلیوی در کشور بهعلت دیابت بروز میکند. سالیانه بیش از ۳ هزار نفر نیز در ایران به دیالیز نیاز پیدا میکنند.
منظور از استان در آمارهای این گزارش، شهرهای زیرمجموعه دانشگاه علومپزشکی مشهد است.
استرس فقط مدیریت دیابت را دشوار نمیکند!
نگاهی روانشناختی به حلقه گمشده بین فشار روانی و قندخون
وقتی از بیماری دیابت صحبت میکنیم، معمولا ذهن ما به سمت تمرکز بر تزریق انسولین، داشتن یک رژیمغذایی سفت و سخت و انجام آزمایشهای HBA1C و قندخون میرود. درحالیکه واقعیت در اتاق مشاوره چیز دیگری است؛ داستان معمولا از جای دیگری شروع میشود. بیماری که با وجود پایبندی نسبی به رژیمغذایی، قند خونش مدام بالا و پایین میرود، نمیداند چرا! میگوید: «فقط استرس دارم.» این «فقط استرس دارم» دقیقا همان نقطهای است که علم روانشناسی سلامت، سالهاست روی آن توقف کرده است.
حالا سؤال اینجاست؛ آیا استرس فقط یک حالت روانی است یا جسمی و بدنی است؟
بدن آدمی برای بقا طراحی شدهاست. در زمان رویارویی با خطر و تهدید، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال فعال میشود تا با افزایش هورمون کورتیزول و اپینفرین سبب افزایش قند در خون شود و انرژی فوری در اختیار سلولها قرار دهد. این اتفاق در کوتاهمدت نقش حفاظتی دارد ولی وقتی استرس مزمن شود، کورتیزول بهطور مزمن بالا میماند و کبد قند بیشتری آزاد میکند که سبب کاهش ترشح انسولین از لوزالمعده و در نهایت کاهش ورود قند به عضلات و بافت چربی میشود. نتیجه این اتفاق افزایش مقاومت به انسولین و در نهایت بروز دیابت نوع۲ است.
استرس همیشه قرار نیست از موضوعهای پیرامونی زندگی ما نشئت بگیرد، ازاینرو خیلی وقتها این خود بیماری است که استرس برایمان تولید میکند. به این موارد توجه کنید: نگرانی همیشگی از ابتلاشدنمان به این بیماری، ترس مداوم بهخاطر دسترسی به انسولین و تجهیزات کنترل دیابت و نگرانی دائمی برای تأمین هزینههای درمان و عوارض بیماری مانند قطع عضو.
فرد دیابتی به حمایت همهجانبه نیاز دارد
افزایش آگاهی درباره دیابت، داشتن خواب خوب و کافی و معاشرت با دوستان دیابتی از مواردی است که به کاهش استرسهای کنترل دیابت و خستگی ناشی از آن کمک میکند. با این همه باید بدانیم که مراقبت از دیابت، یک پروژه خانوادگی و اجتماعی است، نه فقط یک مسئولیت فردی. درواقع، فرد دیابتی برای گذر سالم از مسیر کنترلدیابت نیاز به حمایت عاطفیاجتماعی دارد. همدلی و روابط بدون قضاوت و سرزنش و حضور در جمعِ گروههای حمایتی بار روانی بیماری را کاهش میدهد و خودمراقبتی در فرد دیابتی را بهبود میبخشد.
یادمان باشد؛ شاید این موارد مرهمی بر فشار روانی فرد دیابتی باشد؛ اما جایگزین استفاده ار خدمات روانشناسی نیست.
دیابت برای بیمار، کاری تماموقت است
واقعیت این است که دیابت فقط یک بیماری نیست؛ بلکه کاری تماموقت است. شامل کنترل کردن منظم قند، محاسبه دُز آن، انتخاب غذای مناسب، ترس از کاهش قند و نگرانی از عوارض بلندمدت آن. این بار مسئولیت مداوم معمولا سبب خستگی، احساس گناه و فرسودگی ناشی از مدیریت روزمره بیماری میشود؛ چیزی که از آن بهعنوان «پریشانی دیابت» یاد میکنیم.
پریشانی که مدیریت بیماری را دشوارتر میکند، چون معمولا فردی که از فرسودگی دیابت رنج میبرد، کمتر احتمال دارد قندخونش را مرتب کنترل کند، دارویش را بهموقع بخورد یا برای ورزش برنامهریزی کند. ازاینرو طبیعی است که کاهش رفتارهای خودمراقبتی، قندخون را در این افراد بدتر و احساس شکست و اضطراب بیشتری را در آنها تولید کند که نتیجهاش چیزی جز شکلگیری یک چرخه معیوب نیست.
خبر خوب: این چرخه معیوب شکستنی است
علم روانشناسی قادر است با استفاده از روشها و مداخلات مختلف در پذیرش وضعیت کنونی و بازسازی روند زندگی به افراد دیابتی کمک کند. مدیریت استرس بهمعنای اینکه به فرد گفته شود استرس نداشته باش نیست، بهمعنای دنبال مقصر گشتن هم نیست؛ بلکه با روشهای رواندرمانی به فرد دیابتی کمک میکند تا در راستای بازسازی افکار ناکارآمد و کنار آمدن با پریشانی دیابت از طریق پذیرش افکار و احساسات دشوار توانمندتر شود و بهجای جنگیدن با بیماری و حرکت درمسیر ارزشهای شخصی خودش از حضور در لحظه حال لذت ببرد. همچنین بهجای تلاش برای حذف استرس یاد بگیرد که چگونه با سرزنش و محکوم نکردن و خودانتقادی از خودش با استرس کنار بیاید و زندگی خوبی داشتهباشد.
غلبه بر استرس بخشی از روند درمان است
با این توصیف، اگر قندخونتان با وجود تلاش زیاد و مصرف دارو بازهم نوسان دارد، پیش از هر چیز از خودتان بپرسید «آیا این روزها استرس شدید و خاصی دارم؟» اگر پاسختان مثبت است، آن را بهعنوان بخشی از روند درمان بپذیرید، نه ضعفی شخصی.
یادمان باشد: استرس مزمن فقط مدیریت دیابت را دشوارتر نمیکند؛ بلکه مکانیسمهای تنظیم قند و رفتارهای خودمراقبتی را نیز از درون تغییر میدهد. با این همه، شناسایی و مدیریت آن، یکی از مؤثرترین کارهایی است که میتوان برای کنترل قندخون انجام داد و اینکار در اتاق درمان و با کمک روانشناسی آگاه اتفاق خواهد افتاد.
نکتهای مهم و تأملپذیر!
حالا که شواهد بینالمللی و تجربه بالینی به ما میگویند که حمایت روانشناختی بخشی از درمان دیابت است، منطقی است که سیاستگذار سلامت نیز پوشش بیمهای خدمات روانشناسی را نه یک هزینه تجملی، بلکه یک سرمایهگذاری پیشگیرانه در مدیریت دیابت بداند؛ مسیری که با مصوبه اخیر شش خدمت روانشناسی در شورای عالی بیمه، گام نخست آن برداشته شدهاست.