در شرایطی که برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، ذخایر آبخوان‌ها را به شدت تحت فشار قرار داده، تشکیل اخیر کارگروه رصد فرونشست زمین در خراسان رضوی اگرچه اقدامی ضروری است، اما از نگاه کارشناسان این پرسش را مطرح می‌کند که آیا این تصمیم به موقع گرفته شده است یا باید آن را به نوشدارو پس از مرگ سهراب تشبیه کرد؟
سال‌ها برداشت بی‌رویه آب و بی‌توجهی به ظرفیت طبیعی دشت‌ها، زمینه گسترش این بحران را فراهم کرده و اکنون صرف تشکیل یک کارگروه کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، اقدام فوری برای کنترل برداشت‌ها و جلوگیری از تشدید پدیده‌ای است که در صورت ادامه روند فعلی، می‌تواند خسارت‌هایی جبران‌ناپذیر به استان وارد کند.
همه شهرهای خراسان رضوی با درجاتی از فرونشست مواجه‌اند
همه شهرهای خراسان رضوی با درجاتی از فرونشست زمین مواجه‌اند؛ پدیده‌ای که دیگر به چند دشت و منطقه محدود نیست و اکنون به تهدیدی جدی برای شهرها و زیرساخت‌های استان تبدیل شده است.
یک کارشناس ارشد زمین‌شناسی، با هشدار درباره گسترش فرونشست زمین در خراسان رضوی گفت: تمامی شهرهای استان با درجات مختلفی از این پدیده روبه‌رو هستند و اگرچه شدت آن در مناطق مختلف یکسان نیست، اما نمی‌توان هیچ یک از مناطق استان را از این تهدید مستثنا دانست.
محمود فخرائیان، با بیان اینکه فرونشست زمین به یکی از مسائل جدی خراسان رضوی تبدیل شده است، اظهار کرد: وضعیت منابع آب زیرزمینی و میزان برداشت از این منابع در بخش‌های مختلف استان، از عوامل مؤثر در بروز و گسترش فرونشست است و به همین دلیل، بررسی این پدیده باید در سطح استان انجام شود.
وی با اشاره به اینکه بیشترین میزان فرونشست در خراسان رضوی در نیشابور گزارش شده است، افزود: این مسئله به معنای محدود بودن فرونشست به نیشابور نیست و در سایر شهرها و دشت‌های استان نیز با شدت‌های متفاوتی از این پدیده مواجه هستیم.
این کارشناس ارشد زمین‌شناسی با اشاره به اعلام ثبت فرونشست ۴۳ سانتی‌متری در برخی مناطق استان تاکید کرد: این میزان نشان دهنده جدی بودن وضعیت است و ضرورت دارد تغییرات سطح زمین به صورت مستمر بررسی و پایش شود.
فخرائیان برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی را از مهم‌ترین عوامل تشدید فرونشست دانست و خاطرنشان کرد: هرچه میزان برداشت از آبخوان‌ها بیشتر از ظرفیت طبیعی آن‌ها باشد، شرایط برای کاهش ذخایر زیرزمینی و گسترش فرونشست فراهم‌تر می‌شود.
وی با اشاره به وضعیت مناطق جنوبی خراسان رضوی ادامه داد: در بخش‌های جنوبی استان به دلیل برداشت بیشتر از منابع آب زیرزمینی، آثار فرونشست نمایان‌تر است و این موضوع ضرورت مدیریت برداشت از آبخوان‌ها را نشان می‌دهد.
کارشناس ارشد زمین‌شناسی با تأکید بر اینکه مدیریت منابع آب و اصلاح الگوی کشت باید با جدیت بیشتری دنبال شود، اظهار کرد: با وجود پیگیری‌هایی که طی سال‌های گذشته برای تغییر الگوی کشت انجام شده، این برنامه آن‌طور که باید پیش نرفته است و همچنان در برخی مناطق، شیوه‌های کشت و مصرف آب با شرایط کم‌آبی استان تناسب ندارد.
در شرایطی که منابع آب محدود است، ادامه کشت محصولات پرآب‌بر فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی وارد می‌کند. در برخی موارد نیز هزینه تأمین آب از ارزش محصول تولیدشده بیشتر است؛ بنابراین لازم است درباره نوع محصولات و شیوه تولید در مناطق مختلف بازنگری شود.
این کارشناس ارشد زمین‌شناسی تأکید کرد: اصلاح الگوی کشت باید بر اساس وضعیت منابع آب و ظرفیت هر منطقه انجام شود و نمی‌توان بدون توجه به میزان ذخایر آب زیرزمینی و شرایط دشت‌ها، برای توسعه کشاورزی تصمیم‌گیری کرد.
وی با اشاره به تشکیل کارگروه رصد فرونشست زمین در خراسان رضوی گفت: تشکیل این کارگروه اقدام ضروری است، اما به اعتقاد من بسیار دیر انجام شده و لازم بود موضوع پایش فرونشست از سال‌ها قبل در اولویت قرار می‌گرفت.
فخرائیان شناسایی مناطق در معرض خطر، بررسی میزان فرونشست و پایش تغییرات سطح زمین را از مهم‌ترین وظایف این کارگروه دانست و افزود: فعالیت کارگروه نباید تنها به برگزاری جلسات و تهیه گزارش محدود شود، بلکه لازم است نتایج بررسی‌ها به تصمیم‌ها و اقدامات اجرایی منجر شود.
این کارشناس ارشد زمین‌شناسی با هشدار درباره پیامدهای فرونشست برای زیرساخت‌های استان اظهار کرد: بسیاری از تأسیسات و زیرساخت‌ها در معرض آسیب ناشی از این پدیده قرار دارند. خطوط حمل‌ونقل ریلی، شبکه‌های انتقال آب و لوله‌های گاز از جمله بخش‌هایی هستند که ممکن است بر اثر تغییر شکل زمین آسیب ببینند.
وی ادامه داد: آسیب به این زیرساخت‌ها تنها به خسارت‌های فیزیکی محدود نمی‌شود و می‌تواند خدمات‌رسانی و فعالیت‌های اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، شناسایی مناطق پرخطر و بررسی وضعیت تأسیسات موجود در این مناطق اهمیت زیادی دارد.
فخرائیان با بیان اینکه فرونشست پدیده‌ای تدریجی اما خطرناک است، تأکید کرد: نباید منتظر ماند تا آثار این پدیده به شکل ترک‌های گسترده در زمین یا آسیب به ساختمان‌ها و تأسیسات نمایان شود. لازم است تغییرات سطح زمین به طور مستمر بررسی شود تا بتوان پیش از گسترش خسارت‌ها، اقدامات لازم را انجام داد.
وی خاطرنشان کرد: برای مقابله با فرونشست نمی‌توان تنها به بررسی‌های زمین‌شناسی و پایش سطح زمین اکتفا کرد؛ زیرا بخش مهمی از عوامل ایجاد این پدیده به وضعیت منابع آب زیرزمینی و میزان برداشت از آن‌ها مربوط می‌شود. از این رو، کنترل برداشت‌ها و اصلاح شیوه مصرف آب باید در اولویت برنامه‌های استان قرار گیرد.
این کارشناس ارشد زمین‌شناسی بر ضرورت همکاری دستگاه‌های مسئول تأکید و اظهار کرد: دستگاه‌های متولی آب، کشاورزی، منابع طبیعی و زیرساخت‌ها باید با استفاده از اطلاعات کارشناسی، برنامه‌ای هماهنگ برای مدیریت منابع آب و جلوگیری از گسترش فرونشست تدوین کنند. تا زمانی که برداشت از منابع آب زیرزمینی بیش از ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها باشد، نمی‌توان انتظار توقف این پدیده را داشت.
مدیریت منابع آب باید از اولویت‌های اصلی خراسان رضوی باشد
کاهش منابع آب زیرزمینی و برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها، خراسان رضوی را با چالش‌های جدی در حوزه مدیریت منابع آب و فرونشست زمین روبه‌رو کرده است؛ وضعیتی که به گفته کارشناسان، بدون اصلاح الگوی مصرف، تغییر شیوه‌های کشاورزی و برنامه‌ریزی اصولی برای حفاظت از منابع آبی، می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری برای استان به همراه داشته باشد.
یک پژوهشگر آب و رئیس پژوهشکده شرق، با اشاره به وضعیت منابع آبی در شهرهای خراسان رضوی گفت: با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در استان، مدیریت مصرف و بهره‌برداری از منابع آبی باید با برنامه‌ریزی بلندمدت و متناسب با ظرفیت‌های طبیعی هر منطقه انجام شود.
میثم مجیدی، اظهار کرد: یکی از موضوعات مهم در مدیریت منابع آب، کنترل میزان برداشت از آب‌های زیرزمینی است. در مناطقی که بخش زیادی از آب مورد نیاز کشاورزی و سایر مصارف از طریق منابع زیرزمینی تأمین می‌شود، برداشت بیش از ظرفیت آبخوان‌ها می‌تواند پیامدهای جدی به دنبال داشته باشد.
مجیدی با بیان اینکه فرونشست زمین با وضعیت منابع آب زیرزمینی ارتباط مستقیم دارد، افزود: زمانی که میزان برداشت از آبخوان‌ها برای مدت طولانی بیشتر از میزان تغذیه طبیعی آن‌ها باشد، ذخایر آب زیرزمینی کاهش پیدا می‌کند و این مسئله می‌تواند زمینه‌ساز فرونشست زمین شود؛ بنابراین، برای کنترل این پدیده باید در کنار پایش وضعیت زمین، مدیریت منابع آب نیز به‌طور جدی دنبال شود.
در خراسان رضوی بخش کشاورزی سهم قابل توجهی در مصرف آب دارد و به همین دلیل، اصلاح شیوه‌های آبیاری و تغییر الگوی کشت از موضوعات مهم در مدیریت منابع آبی استان است. نمی‌توان در شرایط کم‌آبی، همچنان با همان شیوه‌های گذشته به تولید محصولات کشاورزی ادامه داد و انتظار داشت فشار بر منابع آب کاهش پیدا کند.
این پژوهشگر آب با تأکید بر ضرورت تغییر الگوی کشت متناسب با شرایط هر منطقه بیان کرد: نوع خاک، میزان بارندگی، وضعیت منابع آب زیرزمینی و ظرفیت تولید محصولات باید در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد. کشت محصولاتی که با شرایط آبی منطقه سازگاری بیشتری دارند، می‌تواند به کاهش مصرف آب کمک کند.
مجیدی با اشاره به اینکه تغییر الگوی کشت تنها با توصیه به کشاورزان امکان‌پذیر نیست، گفت: کشاورزان برای تغییر نوع محصول باید از نظر اقتصادی نیز حمایت شوند. بازار فروش، میزان درآمد، هزینه‌های تولید و دسترسی به نهاده‌های کشاورزی از عواملی هستند که در تصمیم کشاورزان تأثیر دارند؛ بنابراین، برنامه‌های اصلاح الگوی کشت باید همراه با حمایت‌های لازم اجرا شود.
وی استفاده از روش‌های نوین آبیاری و کاهش هدر رفت آب را نیز ضروری دانست و خاطرنشان کرد: افزایش بهره‌وری در مصرف آب، بهبود روش‌های آبیاری و کاهش تلفات در مسیر انتقال و توزیع آب می‌تواند به استفاده بهتر از منابع موجود کمک کند، اما این اقدامات باید در کنار کنترل برداشت از منابع زیرزمینی انجام شود.
مجیدی همچنین بر ضرورت مدیریت روان آب‌ها و استفاده بهتر از بارندگی‌ها تأکید کرد و گفت: بخشی از آب حاصل از بارش‌ها در صورت نبود برنامه‌ریزی مناسب از دسترس خارج می‌شود، در حالی که با اجرای طرح‌های اصولی آبخیزداری و مدیریت روان آب‌ها می‌توان از این ظرفیت برای تقویت منابع آب و کاهش خسارت‌های ناشی از سیلاب استفاده کرد.
وی با اشاره به اهمیت تغذیه آبخوان‌ها اظهار کرد: اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی در مناطقی که شرایط لازم را دارند، می‌تواند در تقویت منابع زیرزمینی مؤثر باشد، اما این طرح‌ها باید بر اساس مطالعات کارشناسی و متناسب با ویژگی‌های زمین‌شناسی و شرایط طبیعی هر منطقه اجرا شوند. نمی‌توان برای تمام دشت‌های استان یک روش واحد در نظر گرفت.
این پژوهشگر آب خاطرنشان کرد: تغذیه آبخوان‌ها زمانی نتیجه‌بخش خواهد بود که میزان برداشت از منابع زیرزمینی نیز کنترل شود. اگر از یک سو برای تقویت منابع آب اقدام شود و از سوی دیگر برداشت‌ها همچنان بیش از ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها باشد، نمی‌توان انتظار داشت تعادل منابع آبی برقرار شود.
وی با بیان اینکه مسئله فرونشست باید در کنار سایر موضوعات مرتبط با بحران آب بررسی شود، تصریح کرد: پایش مستمر سطح آب زیرزمینی، بررسی میزان برداشت از چاه‌ها، شناسایی دشت‌های دارای شرایط بحرانی و برنامه‌ریزی برای کاهش مصرف از جمله اقداماتی است که باید به صورت جدی دنبال شود.
مجیدی ادامه داد: مدیریت منابع آب نباید تنها در زمان بروز بحران مورد توجه قرار گیرد. کاهش ذخایر آب زیرزمینی و پیامدهای برداشت بی‌رویه، مسائلی نیستند که بتوان آن‌ها را با اقدامات کوتاه‌مدت برطرف کرد. لازم است میزان مصرف با ظرفیت منابع طبیعی متناسب باشد تا امکان بازیابی آبخوان‌ها فراهم شود.
وی با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه‌های مختلف برای مقابله با فرونشست زمین گفت: مدیریت این مسئله به هماهنگی میان بخش کشاورزی، دستگاه‌های متولی منابع آب، مدیریت شهری و سایر نهادهای مرتبط نیاز دارد. تا زمانی که فشار بر منابع آب زیرزمینی کاهش پیدا نکند و شیوه‌های مصرف اصلاح نشود، نمی‌توان انتظار داشت اقدامات دیگر به‌تنهایی مانع تشدید فرونشست زمین شود.
فرونشست زمین در خراسان رضوی بحرانی جاری است و شهرها، زیرساخت‌ها و منابع طبیعی استان را تهدید می‌کند. آنچه دو موضوع مدیریت منابع آب و پایش زمین را به هم پیوند می‌دهد، ضرورت توقف برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها و اصلاح فوری شیوه مصرف است؛ اقدامی که هرچه بیشتر به تأخیر بیفتد، هزینه‌های جبران خسارت نیز سنگین‌تر خواهد شد.
