ورزش «زیبایی اندام» در جهان از پایان قرن نوزدهم و درپی تمرکز بر قدرت، پرورش عضلات و نمایش تناسب بدن شکل میگیرد. در شروع ماجرا شخصی به نام «یوجین ساندو» با ترویج تمرینهای وزنه و برگزاری نخستین مسابقه بدنسازی در لندن، راه را برای شناختهشدن این رشته باز میکند. در ایران نیز این مسیر از تمرینهای وزنه و ورزش پهلوانی آغاز میشود و سپس با ورود هالتر (میله وزشی) استاندارد، تأسیس باشگاهها و انتشار نشریات ورزشی، بدنسازی و پرورشاندام جایگاهی مستقل پیدا میکنند.
مشهد، اما داستان خود را دارد؛ شهری که پیش از آنکه نام زیبایی اندام در اخبارش دیده شود، با هالتر، وزنهبرداری و سالنهای ورزشی آشنا میشود. رفتهرفته، باشگاهها، مدرسهها و دانشگاهها میدان رشد این ورزش میشوند و رقابتهای زیباییاندام و پرورشاندام در برنامههای شهر جای میگیرند. گزارش پیشرو بر پایه اخبار روزنامههای «آفتاب شرق» و «خراسان»، مسیر شکلگیری و رشد این ورزش را در مشهد دنبال میکند.
در
اواخر قرن نوزدهم، نمایش قدرت و تناسب بدن از محدوده زورآزمایی و کشتی بیرون میآید و به رشتهای مستقل نزدیک میشود.
یوجین ساندو که «پدر بدنسازی مدرن» خوانده میشود، با ترکیب تمرین قدرتی و نمایش عضلات، نگاه تازهای به بدن ورزشی میدهد. در سال۱۹۰۱میلادی (۱۲۵ سال پیش)، او در لندن نخستین مسابقه بدنسازی را برگزار میکند.
در این دوره، بدن ورزشکار فقط ابزار بلندکردن وزنه نیست و خود، موضوع قضاوت میشود. در ایران، اما پیش از شکلگیری بدنسازی مدرن، تمرین با وزنه و نمایش قدرت در گودهای ورزش باستانی وجود دارد. پهلوانان باستانیکار با تمرین در گود و بلندکردن وزنه، اندامی ورزیده پیدا میکنند، اما هنوز چیزی با نام بدنسازی یا زیبایی اندام شناخته نمیشود.
تحول اصلی، ورود تجهیزات نوین و مربیان تازه به فضای ورزش کشور است. در سال۱۳۱۸خورشیدی، «امان گاسپادین پادگورنی»، نخستین هالتر استاندارد ایران را از سفر به هند به کشور میآورد و در همان سال به ریاست فدراسیون وزنهبرداری ایران منصوب میشود.
ورود هالتر، تمرین با وزنه را از حالت سنتی و پراکنده به فعالیتی مدرن و قابلاندازهگیری تبدیل میکند. بااینحال، مسابقهای که در آن اندام افراد قضاوت شود، هنوز وجود ندارد. در سال۱۳۲۲خورشیدی، منوچهر مهران، معلم خوش نام و شاخص مشهدی که به تهران رفته، باشگاه «نیرو و راستی» را بنیان میگذارد.
او و همسرش، منیر جدلی، با انتشار مجلهای همنام باشگاه، تصاویر بدنسازان ایران و جهان را دردسترس خوانندگان قرار میدهند. انتشار عکس و مقاله، ورزش را از محدوده تمرین حضوری فراتر میبرد و امکان مقایسه الگوهای بدنی را فراهم میکند. در سال۱۳۲۴خورشیدی، نخستین مسابقه رسمی بدنسازی ایران در دو رسته «آپولون» و «هرکول» در تماشاخانه دهقان تهران برگزار میشود.
ابتدا نام هالتر
در مشهد، نخستین نشانههای مکتوب این مسیر با هالتر و وزنهبرداری آغاز میشود، نه با عنوان زیباییاندام. در ۱۸خرداد۱۳۲۷خورشیدی، روزنامه آفتاب شرق از جشن سال تحصیلی دانشسرای پسران خبر میدهد و از «هالتر» در کنار «ورزش باستانی، کشتی و بکس (بوکس)» نام میبرد. این حضور، هرچند کوتاه، نشان میدهد تمرین با وزنه از چندی قبل در برنامههای آموزشی و نمایشی مشهد جای گرفته است.
کمی بعد، هالتر به فضای رسمیتری میرود و در ۲۲دی۱۳۲۸خورشیدی، سالن ورزش انجمن ملی تربیتبدنی خراسان در محل دبستان خیام افتتاح میشود. در این سالن، ورزشکاران با اسباب، کشتی و وزنهبرداری تمرین میکنند و برای وزنهبرداری، مربی مشخصی معرفی میشود. این رویداد، نخستین نشانه روشن از نهادینهشدن وزنهبرداری و کار با هالتر در یک سالن رسمی مشهد است. بااینحال، از این خبر نمیتوان نتیجه گرفت که زیبایی اندام نیز همزمان و با همین نام در سالن خیام فعالیت داشته است. آنچه روشن است، تمرین با وزنه پیش از ظهور زیباییاندام در مشهد ریشه دوانده است.
هالتر در نگاه شهر
افتتاح سالن دبستان خیام فقط یک خبر ورزشی نیست؛ نشاندهنده دگرگونی فضای ورزش شهر است،، چون در ۱۹مرداد۱۳۲۹خورشیدی، روزنامه آفتاب شرق برای نخستینبار خبر برگزاری یک «مسابقه وزنه برداری» را منتشر میکند که هدفش انتخاب «قهرمانان هالتر خراسان» است. در این خبر آمده است: «از انجمن تربیتبدنی خراسان اطلاع میدهند مسابقههای وزنهبرداری برای انتخاب قهرمانان هالتر خراسان روز جمعه ۲۰مردادماه جاری در محل اداره فرهنگ خراسان به عمل خواهد آمد.»
دو ماه بعد، سفر محمود نامجو، مدالآور مسابقات جهانی وزنهبرداری به مشهد ابعاد عمومیتری به این فضا میدهد. آفتاب شرق در۲۱آبان، در سرمقاله «آقای نامجو در مشهد»، از استقبال، بازدید از مؤسسات ورزشی و معرفی تشکیلات وزنهبرداری مشهد سخن میگوید.
در این مقاله از «جوانان مشهد» یاد میشود که نامجو و رشته ورزشی او را دنبال میکنند. سفر نامجو به مشهد چندین خبر دیگر نیز دارد که همگی در روزنامه آفتاب شرق منتشر میشوند و همه یک وجهمشترک دارند و استقبال از تمرین با وزنه در مشهد را توضیح میدهند؛ اما همچنان جای سند پدیدآمدن ورزش زیباییاندام در مشهد نمینشینند.
زیبایی، اندام نام میگیرد
قدیمیترین خبر صریح مسابقه زیباییاندام مشهد به روزنامه خراسانِ ۴دی۱۳۳۲خورشیدی تعلق دارد. این روزنامه زیر عنوان «مسابقه زیبائی اندام»، مینویسد: ساعت ۳ بعدازظهر امروز مسابقه زیبائی اندام با حضور عدهای از ورزشکاران و علاقهمندان در باشگاه ایران برگزار خواهد شد.
گزارش ۶دی این روزنامه، رقابت روز چهارم را شرح میدهد: مقارن ساعت ۵ بعدازظهر مسابقه زیبائی اندام بین چهار دسته خاتمه یافت و بنا به قضاوت داوران نتیجه به این شرح اعلام گردید. دسته اول: نفر اول آقای محمدرضا تهرانیان، نفر دوم آقای بهرامنیا، نفر سوم آقای لک. دسته دوم: نفر اول آقای عسگری، نفر دوم آقای اسدزاده، نفر سوم آقای سیدی. دسته سوم: نفر اول آقای امبیر بیک، نفر دوم آقای کرامتی، نفر سوم آقا مینا. دسته چهارم: نفر اول آقای هنرور، نفر دوم آقای کاخکی، نفر سوم آقای کرباسی.
حسامالدین مستوفی، مؤسس و مدیر آموزشگاه رازی و باشگاه ایران، در برنامه حضور دارد و محمد رضوی، مدیر فنی ورزش باشگاه، نیز معرفی میشود. رضوی در این خبر «قهرمان زیبائی اندام کشور» خوانده میشود و برنامه کار باشگاه ایران را برای حاضران بیان میکند و «بعد نفرات اول و دوم و سوم هر قسمت نمایشاتی درخصوص زیبائی اندام داده و فیگورهای مختلفی ساختند... پس از آن بنا به تقاضای مدعوین آقای رضوی قهرمان زیبائی اندام کشور نمایشاتی داد که موردتوجه قرار گرفت.»
آقای ناشناس مشهد!
روزنامه خراسانِ ۲۹دی۱۳۳۲خورشیدی از تصمیمی برای استفاده ورزشکاران زیباییاندام از «ورزشگاه مهران» خبر میدهد. سالن در اختیار هاشم صدیق قرار میگیرد که در خبر، قهرمان این رشته معرفی شده است. اختصاص یک محل دیگر بهجز باشگاه ایران، مؤید رشد این ورزش در مشهد است.
کمااینکه چند روز بعد یعنی در ۷ بهمن، خبر مسابقه زیبائی اندام باشگاه تربیتبدنی مشهد در روزنامه خراسان منتشر میشود. گزارش ۱۲بهمن همین روزنامه، حضور «۲۹ نفر» و برگزاری این مسابقه را در سه کلاس مختلف ثبت میکند و مینویسد: مسابقات زیبائی اندام باشگاه تربیتبدنی... به طرز جالبی به داوری آقایان صبا، بطحائی، مژده، یزدزاد و سرداوری آقای صدیق، قهرمان زیبائی اندام در سه قسمت انجام گردید و قهرمانان به این شرح انتخاب شدند.
کلاس اول: نفر اول آقای زرینی با ۳۴۲درجه امتیاز، نفر دوم آقای شمس تبریزی با ۲۹۹درجه امتیاز، نفر سوم آقای درخشان با ۵/۲۵۷ درجه امتیاز. در کلاس دوم: نفر اول آقای قنادان با ۳۱۲درجه امتیاز، نفر دوم آقای امیدوار با ۵/۳۰۷ درجه امتیاز، نفر سوم آقای دوستاجتماع با ۵/۹۳ درجه امتیاز. کلاس سوم: نفر اول آقای یوسفپور با ۳۸۷درجه امتیاز، نفر دوم آقای چیتسازان با ۵/۳۲۱ درجه امتیاز، نفر سوم آقای جلالی با ۵/۲۷۵ درجه امتیاز.
در اسفند، مدیران و مربیان باشگاههای ایران، تربیتبدنی و خسروی برای مسابقه مشترک زیباییاندام جلسه دارند. خراسانِ ۱۹اسفند از برنامه انتخاب «آقای مشهد» در اواخر فروردین۱۳۳۳ مینویسد. این نخستینبار است که بناست چنینعنوانی به ورزشکاران زیباییاندام مشهد داده شود؛ اگرچه در خبرهای بعدی نتیجه آن دیده نمیشود و مشخص نیست «نخستین آقای مشهد» چه کسی بوده است.
دانشجوی پزشکی، آقای دانشگاه
بهمرور، ورزش زیبایی اندام در مشهد رونق میگیرد. آفتاب شرقِ ۱۰دی۱۳۳۵خورشیدی، در خبر مسابقات باشگاه جوانان، از شرکت «بالغ بر ۳۰ نفر» میگوید و مینویسد: روز گذشته مسابقات زیبائی اندام باشگاه جوانان... تحت سرپرستی آقای حاجضیائی و با داوری آقای امیدوار و به قضاوت آقایان پیراسته، حسینی، کاوه در محل باشگاه در سه دسته با نظم و ترتیب خاصی انجام و این نتایج به دست آمد.
در دسته اول: نفر اول آقای صادقی با ۵/۴۵ درجه امتیاز، نفر دوم آقای اکبرزاده با ۴۳درجه امتیاز. نفر سوم آقای دولت محمدی با ۵/۴۷ درجه امتیاز. در دسته دوم: نفر اول آقای بیدآبادی با ۵/۴۷ درجه امتیاز. نفر دوم آقای خالقی با ۴۷درجه امتیاز. نفر سوم آقای جاهدی با ۵/۴۲ درجه امتیاز. در دسته سوم: نفر اول آقای ترابی با ۴۰درجه امتیاز. نفر دوم آقای وحدت با ۵/۳۷ درجه امتیاز. نفر سوم بخشیان با ۲۷ درجه امتیاز. طبق برنامه تنظیمی در پایان هر ماه مسابقات مختلف ورزشی بین کارمندان باشگاه انجام خواهد شد.
باشگاه ایران نیز در ۱۴تیر۱۳۳۶خورشیدی مسابقهای در دو بخش «مبتدی و باتجربه» برگزار میکند که خبرش در آفتاب شرق مورخه ۱۶مهر، چنین آمده است: مسابقات پرورشاندام باشگاه ایران که از لحاظ پیشرفت ورزش و تشویق ورزشکاران همهساله انجام میشود، پریروز برگزار گردید... مسابقات انجام و نتیجه آن به این شرح اعلام گردید.
در قسمت مبتدی و در دسته اول: جواد قدرنی رتبه اول، نزاکتی رتبه دوم، صلاحتی رتبه سوم. دسته دوم: بازبانی رتبه اول، رحمانیان رتبه دوم، برومند رتبه سوم. دسته سوم: ناصر رضائی رتبه اول، مزیدی رتبه دوم، حیدری رتبه سوم. دسته چهارم: برلیانی رتبه اول، خاتونی رتبه دوم، میربهروزیان رتبه سوم. در قسمت باتجربه: دسته اول: اصغر چلوساز رتبه اول. دسته دوم: اکبر عباسنژاد رتبه اول، سعید ادبی نفر دوم، عطری رتبه سوم. دسته سوم: رحمتی رتبه اول، افشار رتبه دوم. دسته چهارم: کوششگران رتبه اول.
رونق ورزش زیباییاندام چنان در مشهد بالا میگیرد که از اول دی ۱۳۳۸ خورشیدی در طرقبه نیز یک باشگاه برای آن تأسیس میشود. علاوهبراین در دانشگاه مشهد نیز مسابقاتی برای آن برگزار میشود تا آقای دانشگاه انتخاب شود. در خبر آفتاب شرق به تاریخ ۱۴ بهمن ۱۳۳۸ آمده است: ساعت ۶ بعدازظهر دیروز مسابقه پرورشاندام دانشگاه با شرکت دوازده نفر از ورزشکاران دانشکدههای مختلف در چهار دسته از لحاظ قدم در سالن دانشکده پزشکی با حضور جمعی از علاقهمندان به داوری آقایان دکتر حسین شهیدی داور عضلهشناسی، رضوی داور تناسب و زیبائی، پیراسته داور هیلترشناسی، کاوه داور زیبائی و مجسمه انجام گردید و در نتیجه در دسته اول آقایان امین کدخدائیان، غفاری، خلعتبری بهترتیب مقامهای اول تا سوم.
در دسته دوم آقای بهروز مدنی، در دسته سوم آقای دلیلیان، مهدی بنائی مقامهای اول و دوم را به دست آوردند و درمجموع آقای امین کدخدائیان دانشجوی دانشکده پزشکی اول لقب آقای دانشگاه را به دست آورده، نفر دوم آقای دلیلیان دانشجوی دانشکده ادبیات.
سرابی، افق جهانی مشهد
پایان این روایت به سهراب سرابی میرسد؛ چهره شاخصی که نخستین مقام جهانی زیباییاندام را برای مشهد به ارمغان میآورد. نخستین حضور او در مسابقات انتخابی و قهرمانی کشور مهرماه سال۱۳۴۴خورشیدی رقم میخورد

مسابقات در محل باشگاه شعبان جعفری در تهران برای انتخاب نفرات اعزامی به مسابقات آسیایی و جهانی، در دو رسته قدی آپولون (کوتاهقد و میانقد) و هرکول (بلندقد) برگزار میشود و سرابی نوزده ساله که از مشهد به تهران آمده، با بدنی بسیار متقارن و عضلانی شگفتیساز میشود و بالاتر از غلام مالکی (نفر دوم) و زینال بلانشی (نفر سوم) در جایگاه نخست دسته آپلون قرار میگیرد.
در کنار سیرون هامازاسب، غلام مالکی و حیدر معارفی به عنوان تیم ملی ایران راهی مسابقات آسیایی و جهانی۱۹۶۵میلادی میشود که همراه با مسابقات جهانی وزنهبرداری در تهران برگزار میشود. نتیجه برای سرابی جوان خیلی درخشان است؛ قهرمانی آسیا و سومی جهان. این موفقیت نهتنها نخستین عناوین فرامرزی مشهد است که آغازگر سه دهه حضور درخشان سرابی در سطح اول پرورشاندام کشور نیز هست.