حامد خاتمی‌پور با اشاره به تفاوت‌های زبانی در مناطق مختلف خراسان رضوی اظهار کرد: برای شناخت چرایی تفاوت گفتار مردم این استان باید به گذشته هر منطقه و نحوه شکل‌گیری اجتماعات انسانی توجه کرد. زبان و گویش در طول زمان و در ارتباط با زندگی روزمره مردم شکل می‌گیرد و عواملی مانند مهاجرت، ارتباط میان اقوام، فاصله جغرافیایی و شرایط اجتماعی در تغییر و تحول آن نقش دارند.
این استاد دانشگاه افزود: گاهی مردم دو منطقه با وجود نزدیکی جغرافیایی، واژه‌ها و اصطلاحات متفاوتی برای بیان یک موضوع به کار می‌برند. حتی ممکن است یک واژه در یک منطقه معنای خاصی داشته باشد، اما در منطقه‌ای دیگر با همان کاربرد شناخته نشود. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که زبان محلی پدیده‌ای زنده و در حال تغییر است و نمی‌توان آن را تنها بر اساس مرزبندی شهرستان‌ها بررسی کرد.
خاتمی‌پور با بیان اینکه شناخت گویش‌ها نیازمند توجه به جزئیات گفتار مردم است، تصریح کرد: برای بررسی علمی این موضوع باید نمونه‌های واقعی از صحبت کردن مردم در موقعیت‌های مختلف جمع‌آوری شود. گفت‌وگو با افراد بومی، بررسی واژه‌های قدیمی و مقایسه شیوه بیان در نسل‌های مختلف می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره چگونگی شکل‌گیری و تغییر گویش‌ها در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
وی در ادامه با اشاره به تنوع زبانی و گویشی در خراسان رضوی گفت: هر شهر و روستای این استان به تناسب پیشینه تاریخی، شرایط جغرافیایی و ترکیب جمعیتی، ویژگی‌های خاصی در زبان و شیوه گفتار مردم دارد و این تنوع را باید بخشی از میراث فرهنگی و هویتی استان دانست.
وی با اشاره به گستردگی تنوع گویش‌ها و زبان‌های محلی در خراسان رضوی اظهار کرد: خراسان رضوی از جمله استان‌هایی است که به دلیل وسعت جغرافیایی، پیشینه تاریخی و حضور اقوام مختلف، از تنوع قابل توجهی در زمینه زبان و گویش برخوردار است. در بسیاری از شهرها و روستاهای استان، مردم علاوه بر زبان فارسی معیار، از گویش‌ها و شیوه‌های گفتاری محلی استفاده می‌کنند که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارند.
وی افزود: وقتی از گویش صحبت می‌کنیم، نباید تنها تفاوت در تلفظ کلمات را در نظر بگیریم، بلکه گویش مجموعه‌ای از ویژگی‌های زبانی از جمله واژگان، ساختار جمله، نحوه صرف افعال، آهنگ گفتار و اصطلاحات محلی را شامل می‌شود. به همین دلیل ممکن است مردم دو منطقه که فاصله چندانی با یکدیگر ندارند، برای بیان یک مفهوم از واژه‌ها و ساختارهای متفاوتی استفاده کنند.
گویش‌های رایج در مناطق مختلف استان
خاتمی‌پور با بیان اینکه تنوع گویشی در خراسان رضوی در مناطق مختلف استان قابل مشاهده است، ادامه داد: شهرستان‌هایی مانند تربت‌جام، تایباد، سبزوار، نیشابور، کوهسرخ، خواف، کاشمر، قوچان، درگز و کلات و... هر کدام از نظر ویژگی‌های گفتاری و زبانی ظرفیت‌های قابل توجهی دارند. حتی در روستاهای یک شهرستان نیز ممکن است تفاوت‌هایی در واژگان، اصطلاحات و نحوه بیان مردم وجود داشته باشد.
وی با اشاره به گویش‌های رایج در مناطق مختلف استان بیان کرد: در مناطق تربت‌جام و تایباد، گونه‌های محلی فارسی دارای ویژگی‌های خاصی هستند که در واژگان و نحوه بیان مردم قابل مشاهده است. این ویژگی‌ها در طول زمان و تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند ارتباطات اجتماعی، شرایط جغرافیایی، فرهنگ بومی و تعامل با مناطق همجوار شکل گرفته‌اند.
این استاد دانشگاه با اشاره به گویش‌های سبزواری و نیشابوری گفت: در غرب و مرکز استان نیز گویش‌های محلی جایگاه مهمی در فرهنگ مردم دارند. گویش سبزواری و نیشابوری از جمله گونه‌های فارسی خراسانی هستند که هر کدام از نظر تلفظ، واژگان و اصطلاحات محلی ویژگی‌های خاصی دارند. در منطقه کوهسرخ و روستاهای اطراف آن نیز با گونه‌های گفتاری محلی روبه‌رو هستیم که بخشی از فرهنگ و هویت مردم این منطقه را تشکیل می‌دهند.
خاتمی‌پور خاطرنشان کرد: نباید تصور کرد که هر شهرستان فقط یک گویش مشخص دارد. در بسیاری از مناطق، تفاوت‌های زبانی حتی در میان روستاهای نزدیک به یکدیگر نیز دیده می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که برای شناخت دقیق گویش‌های استان، باید مطالعات میدانی انجام شود و تنها به تقسیم‌بندی‌های کلی جغرافیایی بسنده نکرد.
تنوع زبانی استان تنها به گویش‌های فارسی محدود نمی‌شود
وی با اشاره به حضور اقوام مختلف در خراسان رضوی اظهار کرد: تنوع زبانی استان تنها به گویش‌های فارسی محدود نمی‌شود و گروه‌های قومی مختلفی نیز در این منطقه زندگی می‌کنند که زبان و فرهنگ خود را حفظ کرده‌اند. کرمانج‌ها، ترک‌های خراسان و گروه‌هایی از عرب‌زبانان از جمله جوامعی هستند که هر کدام در بخش‌هایی از استان حضور دارند و زبان و شیوه گفتار خاص خود را دارند.
وی افزود: زبان کردی کرمانجی در بخش‌هایی از شمال خراسان رضوی، به‌ویژه در مناطقی از قوچان، درگز و روستاهای اطراف رواج دارد. این زبان دارای ساختار و ویژگی‌های زبانی مشخصی است و نباید آن را صرفاً یک لهجه از زبان فارسی دانست.
این استاد ادبیات با اشاره به زبان ترکی خراسانی نیز گفت: در بخش‌هایی از استان، از جمله مناطقی در قوچان، درگز، کلات و برخی دیگر از شهرستان‌ها، گروه‌هایی از مردم به ترکی خراسانی سخن می‌گویند. این زبان نیز دارای گونه‌های منطقه‌ای است و در تلفظ، واژگان و ساختار گفتاری میان مناطق مختلف آن تفاوت‌هایی وجود دارد.
خاتمی‌پور ادامه داد: در برخی مناطق استان نیز گروه‌هایی از عرب‌زبانان زندگی می‌کنند که زبان و سنت‌های زبانی خود را حفظ کرده‌اند. در مجموع، حضور این گروه‌ها در کنار گویشوران فارسی، نشان دهنده تنوع فرهنگی و زبانی خراسان رضوی است.
وی با بیان اینکه زبان و گویش ارتباط مستقیمی با تاریخ و هویت مردم دارد، تصریح کرد: بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات محلی حاصل تجربه زندگی مردم در طول نسل‌های مختلف است. این واژه‌ها گاهی به مشاغل سنتی، کشاورزی، دامداری، شرایط طبیعی، روابط خانوادگی و آداب و رسوم مردم مربوط می‌شوند و اطلاعات ارزشمندی از شیوه زندگی گذشته در خود دارند.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت روستاها در حفظ گویش‌های محلی گفت: گاهی در روستاها واژه‌ها و اصطلاحاتی وجود دارد که در شهرهای اطراف کمتر شنیده می‌شود. برخی از این واژه‌ها در ارتباط با طبیعت، ابزارهای کشاورزی، دامداری، محصولات محلی و فعالیت‌های روزمره مردم شکل گرفته‌اند و بخشی از دانش بومی هر منطقه محسوب می‌شوند.
تأثیر تغییرات اجتماعی بر وضعیت گویش‌های محلی
خاتمی‌پور افزود: یکی از موضوعات مهم در مطالعات گویشی، توجه به همین واژه‌ها و اصطلاحات است؛ زیرا ممکن است بسیاری از آن‌ها تنها در میان افراد مسن و نسل‌های گذشته رواج داشته باشند و با تغییر سبک زندگی به تدریج از کاربرد روزمره خارج شوند.
وی با اشاره به تأثیر تغییرات اجتماعی بر وضعیت گویش‌های محلی اظهار کرد: گسترش شهرنشینی، مهاجرت، افزایش ارتباطات اجتماعی، استفاده گسترده از رسانه‌ها و فضای مجازی از جمله عواملی هستند که بر شیوه گفتار نسل جدید تأثیر گذاشته‌اند. در برخی مناطق، جوانان کمتر از گذشته از واژه‌ها و اصطلاحات بومی استفاده می‌کنند و در نتیجه ممکن است بخشی از گنجینه زبانی مناطق مختلف در معرض فراموشی قرار گیرد.
وی ادامه داد: البته استفاده از زبان فارسی معیار برای آموزش، ارتباطات عمومی و حضور در جامعه اهمیت دارد، اما این موضوع نباید به کنار گذاشتن گویش‌های محلی منجر شود. افراد می‌توانند در کنار تسلط بر فارسی معیار، زبان و گویش بومی خود را نیز حفظ کنند و آن را به نسل بعد انتقال دهند.
این استاد ادبیات با تأکید بر نقش خانواده‌ها در حفظ گویش‌های محلی گفت: خانواده نخستین محیطی است که کودکان در آن با زبان و شیوه گفتار آشنا می‌شوند. گفت‌وگو با زبان محلی، نقل داستان‌ها و خاطرات قدیمی، استفاده از ضرب‌المثل‌ها و آشنایی فرزندان با ادبیات شفاهی منطقه می‌تواند در انتقال این میراث زبانی مؤثر باشد.
خاتمی‌پور با اشاره به ظرفیت‌های ادبی گویش‌های خراسان رضوی اظهار کرد: بسیاری از گویش‌های محلی در ارتباط با موسیقی، شعر، داستان‌ها و روایت‌های شفاهی شکل گرفته‌اند. در مناطق مختلف استان، ترانه‌ها، دوبیتی‌ها، ضرب‌المثل‌ها و داستان‌های بومی وجود دارد که بخش مهمی از آن‌ها با زبان و گویش محلی بیان می‌شود.
وی افزود: برای مثال، موسیقی مقامی و دوتارنوازی در بخش‌هایی از خراسان با زبان و ادبیات شفاهی مردم ارتباط نزدیکی دارد. در چنین آثاری، واژه‌ها و تعبیرهایی به کار می‌رود که گاهی در گفتار روزمره کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما همچنان بخشی از حافظه فرهنگی مردم هستند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ثبت و مستندسازی گویش‌ها ضروری است، اظهار کرد: برای شناخت دقیق تنوع زبانی خراسان رضوی باید پژوهش‌های میدانی در شهرها و روستاهای مختلف انجام شود. جمع‌آوری واژه‌ها، ثبت نمونه‌های گفتاری، بررسی ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات، ضبط روایت‌های شفاهی و گفت‌وگو با افراد سالخورده و آگاه به فرهنگ بومی می‌تواند در این زمینه بسیار مؤثر باشد.
وی ادامه داد: دانشگاه‌ها و مراکز علمی می‌توانند با انجام طرح‌های پژوهشی، نقش مهمی در شناسایی و ثبت ویژگی‌های گویشی مناطق مختلف استان داشته باشند. همچنین همکاری مراکز فرهنگی، آموزش‌وپرورش و رسانه‌های محلی می‌تواند به معرفی این ظرفیت‌ها کمک کند.
ضرورت تهیه اطلس گویش‌های خراسان رضوی
خاتمی‌پور با اشاره به ضرورت تهیه اطلس گویش‌های خراسان رضوی اظهار کرد: یکی از اقدامات ارزشمند در این زمینه می‌تواند تهیه یک مجموعه جامع از گویش‌ها و زبان‌های رایج در استان باشد. در چنین مجموعه‌ای، ویژگی‌های زبانی هر شهرستان و روستا، واژگان خاص، اصطلاحات، نمونه‌های گفتاری و تفاوت‌های منطقه‌ای ثبت می‌شود و در آینده نیز برای پژوهشگران و علاقه‌مندان قابل استفاده خواهد بود.
وی افزود: این کار علاوه بر ارزش علمی، از نظر فرهنگی نیز اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از واژه‌ها و اصطلاحات محلی ممکن است در سال‌های آینده کمتر مورد استفاده قرار گیرند و اگر امروز ثبت نشوند، دسترسی به آن‌ها دشوار خواهد شد.
این استاد ادبیات با تأکید بر اینکه هیچ گویش محلی نباید به دلیل تفاوت با زبان معیار کم‌ارزش تلقی شود، گفت: هر گویش بخشی از تاریخ و فرهنگ مردم یک منطقه را در خود جای داده است. تفاوت در نحوه صحبت کردن مردم نه تنها نشانه ضعف زبانی نیست، بلکه بیانگر تنوع فرهنگی و تاریخی یک جامعه است.
خاتمی‌پور خاطرنشان کرد: خراسان رضوی از نظر تنوع زبانی و فرهنگی ظرفیت بسیار ارزشمندی دارد و لازم است این ظرفیت بیشتر شناخته شود. معرفی گویش‌های محلی می‌تواند به تقویت هویت بومی، افزایش شناخت میان مردم مناطق مختلف و حتی توسعه گردشگری فرهنگی کمک کند.
وی در پایان با اشاره به اهمیت توجه نسل جوان به زبان و گویش محلی اظهار کرد: حفظ این میراث تنها وظیفه پژوهشگران و دانشگاه‌ها نیست، بلکه خانواده‌ها، رسانه‌ها و خود مردم نیز در این زمینه مسئولیت دارند. هر واژه، اصطلاح، ضرب‌المثل و روایت محلی بخشی از حافظه فرهنگی مردم است و حفظ آن به معنای پاسداری از بخشی از تاریخ و هویت خراسان رضوی خواهد بود.
