۲۰آذر سال۱۳۹۹ ساعت۱۱ صبح بود که صدای سوت قطار باری حامل ۶۱۲تن سیمان در ایستگاه راهآهن خواف برای حرکت بهسمت ایستگاه راهآهن روزنک در کشور افغانستان به صدا درآمد. آن روز آنجا بودیم و نوشتیم که «با دستور رؤسای جمهور (وقت) ایران و افغانستان، سه قطعه از چهار قطعه پروژه خطریلی خواف-هرات افتتاح شد تا با این ریلگذاری، نقطه اتصال دیگری بین دو سرزمین ایران و افغانستان شکل گیرد.» اهمیت این پروژه به قدری بود که رؤسای جمهور وقت ایران و افغانستان، ۲۰آذر را روزی تاریخی برای هر دو ملت دانستند.
حالا بعد از حدود شش سال، رسانههای افغانستان خبر دادند که فاز نخست قطعه چهارم خطآهن هرات ـ خواف روز گذشته به بهرهبرداری رسیده است، بخشی کلیدی از پروژهای راهبردی که افغانستان را از طریق شبکه ریلی جمهوری اسلامی ایران به بنادر جنوبی، ترکیه و اروپا وصل میکند.
توسعه این مسیر برای مشهد به افزایش مبادلات با افغانستان محدود نمیشود و میتواند ظرفیتهای ترانزیتی این کلانشهر را در ارتباط با بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی تقویت کند. همچنین با توجه به اتصال مشهد به راهآهن سراسری خط راهآهن خواف-هرات این شهر را تبدیل به کانون اتصال شرق و غرب میکند؛ بهاینصورتکه امکان انتقال کالاهای صادرشده از چین به اروپا و برعکس فراهم میشود. همچنین مشهد امکان اتصال افغانستان به آبهای آزاد را تسهیل میکند.
بههمیندلیل، تداوم همکاری مشهد و افغانستان در حوزه راهآهن خواف- هرات را میتوان بخشی از روند گستردهتر توسعه زیرساختهای حملونقل و تجارت منطقهای دانست؛ روندی که در صورت تکمیل زیرساختها و افزایش ظرفیت بار، میتواند جایگاه این مسیر را در شبکه ترانزیتی منطقه پررنگتر کرده و مشهد را به مدار ترانزیت شرق به غرب تبدیل کند.
یک قدم رو به جلو
عملیات اجرایی پروژه راه آهن خواف -هرات از سال۱۳۸۶ آغاز شد. پروژه راه آهن خواف - هرات حدود ۲۲۵کیلومتر و شامل چهار قطعه است. دو قطعه آن به طول ۷۸کیلومتر از خواف تا مرز شمتیغ در ایران و دو قطعه دیگر آن نیز به طول ۱۴۷کیلومتر در کشور افغانستان واقع است. در سال۱۳۹۹ دو قطعه در ایران و یک قطعه در افغانستان، از ایستگاه راه آهن خواف تا ایستگاه راه آهن روزنک افتتاح شد.
قطعه چهارم این خط آهن شامل دو فاز است که درنهایت به پارک صنعتی هرات وصل خواهد شد. حالا رسانه ایراف نوشته است: «این فاز ۴۳کیلومتر طول دارد و از مسیر شهرستان زنده جان تا ایستگاه رباط پریان امتداد یافته است. مسئولان پروژه اعلام کردهاند که با اتصال قطعه سوم (روزنک) به این بخش، امکان تردد قطار و انتقال کالاهای تجاری فراهم شده و روند بهره برداری عملی آغاز میشود.»
با این حال، فاز فعلی به معنای پایان مسیر خواف -هرات نیست. قطعه چهارم دو فاز دارد و فاز دوم باید اتصال ریلی را تا پارک صنعتی هرات تکمیل کند. بنابراین، بهره برداری از این بخش را باید یک گام عملیاتی دیگر در مسیر تکمیل اتصال ریلی خواف ـ هرات دانست، نه نقطه پایان پروژه.
چرا این خط مهم است؟
اهمیت راه آهن خواف ـ هرات برای خراسان رضوی فقط به جابه جایی بار میان ایران و افغانستان محدود نمیشود. این خط در صورت تکمیل شبکه ریلی افغانستان و اتصال آن به مسیرهای منطقه، میتواند نقش خواف را از یک ایستگاه مرزی به یک حلقه لجستیکی مهم در شرق کشور ارتقا دهد.
راه آهن خواف از طریق شبکه ریلی ایران به مشهد، تهران و در ادامه به بنادر جنوبی متصل است؛ بنابراین کالاهایی که از افغانستان وارد شبکه ریلی ایران میشوند، میتوانند به مراکز مصرف و تولید داخل یا مسیرهای صادراتی و بنادر جنوبی منتقل شوند. از سوی دیگر، تکمیل این مسیر میتواند دسترسی ایران به بازارهای آسیای میانه را آسانتر کند و در بلندمدت، یکی از مسیرهای تجارت با چین باشد. البته تحقق این ظرفیت به تکمیل شبکه ریلی افغانستان و رفع موانع فنی و زیرساختی مسیر وابسته است.
بخش درخور توجهی از تجارت ایران و افغانستان همچنان از مسیر جاده انجام میشود و مرزهای زمینی در دورههای اوج تجارت با فشار ترافیکی و محدودیت ظرفیت روبه رو هستند. انتقال بخشی از بارهای حجیم و مستمر به ریل میتواند بخشی از این فشار را کاهش دهد.
افزایش بار ریلی همچنین میتواند برای خواف و استان خراسان رضوی اثر اقتصادی داشته باشد، از افزایش تقاضا برای انبارداری و خدمات لجستیکی گرفته تا توسعه فعالیتهای مرتبط با تخلیه و بارگیری. اهمیت بلندمدتتر این خط، اما به توسعه شبکه ریلی افغانستان برمی گردد. اگر اتصالهای ریلی این کشور به سمت شمال و شرق توسعه پیدا کند، خواف میتواند به یکی از ورودیهای شبکه ریلی ایران برای دسترسی افغانستان و بازارهای پیرامون آن تبدیل شود، ظرفیتی که البته هنوز به زیرساخت و حمل مستمر و رقابتی نیاز دارد.
ریل در انتظار رقابت و بار پایدار
رئیس کمیسیون صادرات غیرنفتی استان، تکمیل راه آهن خواف-هرات را اتفاقی مهم برای توسعه تجارت و ترانزیت منطقه میداند و معتقد است تکمیل شبکه ریلی افغانستان میتواند این کشور را به یکی از مسیرهای مهم جابه جایی کالا میان ایران، آسیای میانه و چین تبدیل کند.
به گفته حسین محمدیان، توسعه شبکه ریلی افغانستان از آن بابت اهمیت دارد که زیرساختهای جادهای این کشور با توجه به افزایش فعالیتهای اقتصادی و حضور کشورهای منطقه، به تدریج پاسخگوی حجم تجارت و نیازهای لجستیکی نخواهد بود. از این منظر، حمل ریلی میتواند با افزایش ظرفیت جابه جایی و کاهش زمان و هزینه حمل، نقش مهمی در توسعه تجارت منطقه داشته باشد. با این حال، او تأکید میکند که توسعه خط ریلی به تنهایی برای حل مشکلات حمل ونقل کافی نیست و نحوه بهره برداری از این شبکه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. او یکی از مشکلات فعلی صادرکنندگان ایرانی را وجود انحصار در بخش حمل ونقل ریلی داخل افغانستان عنوان میکند.
وی میگوید: پیامد این وضعیت در قیمت حمل نیز خود را نشان میدهد و در برخی موارد، نرخهایی که برای حمل ریلی در افغانستان تعیین میشود، حتی از هزینه حمل ونقل جادهای بیشتر میشود. به اعتقاد او، صرف توسعه زیرساخت ریلی نمیتواند به کاهش هزینه تجارت منجر شود و برای بهره برداری واقعی از این ظرفیت، ایجاد فضای رقابتی در بخش حمل ونقل ریلی افغانستان نیز ضروری است.
رئیس کمیسیون صادرات غیرنفتی استان همچنین ادامه توسعه مسیرهای ریلی افغانستان، از جمله اتصال هرات به مزارشریف را دارای اهمیت منطقهای میداند و تأکید میکند که ایران نباید از تحولات این حوزه عقب بماند. محمدیان با اشاره به برنامه ریزی کشورهای دیگری مانند چین و ازبکستان برای توسعه مسیرهای تجاری و ریلی در منطقه، خواستار حضور جدیتر و برنامه ریزی شده ایران در این عرصه است.
وقتی بار از جاده به ریل میرود
بشیر احمد اربابی، تاجر افغانستانی، بهره برداری از بخشهای جدید راه آهن خواف-هرات را اتفاقی مؤثر بر روند تجارت میان ایران و افغانستان میداند. او با اشاره به استفاده فعلی از این مسیر میگوید بخش فعال خط تا ایستگاه روزنک، در حال حاضر نیز برای انتقال کالا مورد استفاده قرار میگیرد و توسعه آن میتواند ظرفیت جابه جایی بار میان دو کشور را افزایش دهد.
به گفته اربابی، استفاده از حمل ونقل ریلی در مقایسه با حمل جادهای، برای بخشی از کالاها میتواند هزینههای حمل را حدود ۱۵ تا ۲۰درصد کاهش دهد. او درعین حال سرعت و سهولت جابه جایی حجم بالای کالا را از دیگر مزیتهای این شیوه حمل میداند. این تاجر افغانستانی معتقد است ادامه مسیر ریلی تا شهرک صنعتی هرات میتواند دسترسی مراکز تجاری و صنعتی این شهر به شبکه ریلی ایران را به شکل محسوسی بهبود دهد و روند انتقال کالا را برای تجار دو کشور تسهیل کند.
وی همچنین به استفاده از حمل ریلی برای انتقال کالا از غرب ایران به سمت مرزهای شرقی اشاره میکند و میگوید بخشی از کالاهایی مانند سیمان و آهن درحال حاضر از مبادی غربی ایران به صورت ریلی تا مرزهای شرقی منتقل و پس از آن وارد افغانستان میشود. به گفته او، فعالان حوزه حمل ونقل بین المللی نیز از توسعه این شیوه جابه جایی استقبال کردهاند.
آزمون واقعی ریل خواف ـ هرات
راه آهن خواف ـ هرات اکنون از مرحله یک پروژه صرفا زیرساختی فاصله گرفته و وارد مرحلهای شده که کارآمدی اقتصادی آن باید در حجم بار، تعداد قطارها، هزینه حمل و استمرار خدمات سنجیده شود. برای خراسان رضوی موضوع اصلی، شکل گیری یک زنجیره حمل ونقل پیوسته از تولیدکننده و صادرکننده تا مقصد نهایی است. اگر این زنجیره با تکمیل زیرساخت، خدمات رقابتی و بار پایدار شکل بگیرد، خواف میتواند سهم بیشتری از جریان تجارت شرق کشور را به خود اختصاص دهد.