در شرایط کنونی، سناریوی مورد بحث الزاماً افزایش ناگهانی قیمت همه انواع بنزین نیست؛ بلکه تغییر نظام سهمیهبندی و ایجاد نرخ بالاتر برای مصرف مازاد نیز مطرح شده است. گزارشهای اخیر از احتمال ایجاد نرخ بالاتر برای مصرف بیشتر خبر میدهند، هرچند درباره نحوه اجرا و پیامدهای آن هنوز تصمیم نهایی اعلام نشده است.
نظر موافقان
مهمترین استدلال موافقان این است که بنزین ارزان، بخش قابل توجهی از منابع عمومی را به خود اختصاص میدهد و فاصله زیاد میان قیمت داخلی و هزینه واقعی سوخت، زمینهساز مصرف بالا و قاچاق میشود.
از نگاه این گروه، یارانه بنزین در شکل فعلی الزاماً عادلانه توزیع نمیشود؛ زیرا خانوارهایی که خودروهای بیشتری دارند یا مصرف سوختشان بالاتر است، طبیعتاً سهم بیشتری از یارانه دریافت میکنند. موافقان معتقدند به جای ارزان نگه داشتن بنزین برای همه، میتوان منابع حاصل از اصلاح قیمت را به شکل مستقیم و هدفمند میان خانوارها توزیع کرد. این دیدگاه در تحلیلهای اقتصادی مختلف نیز مطرح شده است.
استدلال دیگر، کنترل مصرف است. طرفداران آزادسازی میگویند قیمت پایین انرژی در کنار خودروهای پرمصرف و حملونقل عمومی ناکافی، انگیزه لازم برای کاهش مصرف را ایجاد نمیکند. افزایش تدریجی قیمت میتواند در بلندمدت تقاضا برای خودروهای کممصرفتر و استفاده از حملونقل عمومی را افزایش دهد.
برخی حامیان همچنین معتقدند ادامه سیاست فعلی باعث میشود دولت به جای سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل عمومی، پالایشگاهها و انرژیهای جایگزین، منابع خود را صرف تأمین سوخت ارزان کند.
نظر مخالفان
مخالفان آزادسازی، مهمترین نگرانی خود را «تورم و کاهش قدرت خرید مردم» میدانند. بنزین مستقیماً در هزینه حملونقل اثر دارد و از طریق کامیون، تاکسی، وانت و سایر وسایل نقلیه میتواند هزینه جابهجایی کالا و خدمات را افزایش دهد.
در تجربههای گذشته نیز افزایش قیمت سوخت با نگرانیهای جدی درباره اثرات تورمی همراه بوده است؛ البته میزان اثر مستقیم بنزین بر تورم محل اختلاف کارشناسان است و نمیتوان تمام افزایش قیمتها پس از اصلاح نرخ سوخت را صرفاً به بنزین نسبت داد.
مخالفان همچنین به مسئله درآمد خانوارها اشاره میکنند. آنها میگویند مقایسه قیمت بنزین ایران با کشورهای دیگر بدون مقایسه همزمان «سطح دستمزد، هزینه مسکن، قیمت خودرو و کیفیت حملونقل عمومی» میتواند گمراهکننده باشد.
از این منظر، آزادسازی زمانی میتواند قابل دفاع باشد که ابتدا زیرساختهای لازم فراهم شود و درآمد حاصل از اصلاح قیمت نیز به شکل شفاف به مردم بازگردد. برخی کارشناسان نیز تأکید کردهاند که حذف یارانه بدون اصلاح ساختار اقتصادی و افزایش رقابت، میتواند بیشتر از آنکه به اصلاح اقتصاد منجر شود، هزینه جدیدی به مصرفکننده تحمیل کند.
تجربه آبان ۹۸؛ سایهای بر هر تصمیم جدید
هر بحثی درباره آزادسازی بنزین در ایران ناگزیر با تجربه افزایش قیمت در آبان ۱۳۹۸ مقایسه میشود. در آن مقطع، بنزین سهمیهای به ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد به ۳۰۰۰ تومان رسید و تصمیم دولت با اعتراضات گسترده مواجه شد. همین تجربه باعث شده است که قیمت بنزین علاوه بر یک موضوع اقتصادی، به مسئلهای حساس در حوزه اجتماعی و سیاسی تبدیل شود.
به همین دلیل، حتی کارشناسانی که اصل اصلاح قیمت را ضروری میدانند، درباره «زمانبندی، سرعت اجرا و نحوه بازتوزیع درآمد» اختلاف نظر دارند. افزایش ناگهانی قیمت بدون اطلاعرسانی و حمایت کافی، از نظر منتقدان میتواند اعتماد عمومی را کاهش دهد.
«آزادسازی» با «گرانسازی» یکی نیست
یکی از محورهای اصلی اختلاف در این بحث، تفاوت میان آزادسازی و افزایش دستوری قیمت است.
در آزادسازی واقعی، قیمت باید بر اساس سازوکاری مشخص و قابل پیشبینی، متناسب با هزینه تأمین یا شاخصهای بازار تغییر کند و درآمد حاصل از آن نیز نحوه مصرف مشخصی داشته باشد. در مقابل، افزایش دستوری قیمت ممکن است صرفاً به معنای بالا بردن نرخ فروش توسط دولت باشد، بدون آنکه ساختار مصرف، رقابت، حملونقل عمومی یا نحوه توزیع یارانه اصلاح شود.
به همین دلیل برخی تحلیلگران پیشنهاد کردهاند به جای حذف یکباره یارانه، «سهمیه یارانهای محدود شود و مصرف بالاتر با قیمت بیشتری محاسبه شود». چنین مدلی میتواند میان حفظ حمایت از مصرف پایه خانوار و ایجاد انگیزه برای کاهش مصرف تعادل ایجاد کند. گزارشهای اخیر نیز نشان میدهد سناریوی نرخ بالاتر برای مصرف مازاد در شرایط فعلی بیش از افزایش ناگهانی قیمت عمومی مورد توجه قرار گرفته است.
مسئله اصلی؛ یارانه به چه کسی برسد؟
در نهایت، اختلاف بر سر بنزین تنها اختلاف بر سر «قیمت هر لیتر» نیست؛ بلکه پرسش اصلی این است که «یارانه انرژی باید به خود بنزین تعلق بگیرد یا به مصرفکننده؟»
موافقان آزادسازی میگویند اگر بخشی از یارانه موجود حذف و منابع آن مستقیماً به خانوارها پرداخت شود، دولت میتواند هم مصرف را مدیریت کند و هم عدالت توزیعی را افزایش دهد. مخالفان در مقابل معتقدند تا زمانی که سازوکار جبران خسارت، کنترل قیمتها و حمایت از اقشار کمدرآمد تضمین نشده، حذف یارانه میتواند فشار بیشتری بر جامعه وارد کند.
از سوی دیگر، حتی موافقان اصلاح قیمت نیز با یک پرسش اساسی روبهرو هستند: اگر قیمت بنزین آزاد شود، اما مشکلاتی مانند خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان، ضعف حملونقل عمومی و قاچاق سوخت حل نشود، آیا افزایش قیمت بهتنهایی میتواند ناترازی بنزین را برطرف کند؟
جمعبندی
موافقان آزادسازی قیمت بنزین، مصرف بالا، قاچاق، هزینه سنگین یارانه و بیعدالتی در توزیع آن را دلایل اصلی خود میدانند. مخالفان نیز تورم، کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه حملونقل و خطر فشار بیشتر بر اقشار کمدرآمد را مهمترین پیامدهای این سیاست عنوان میکنند.
به نظر میرسد اختلاف اصلی نه بر سر اصل وجود مشکل در بازار سوخت، بلکه بر سر روش حل آن است. یک طرف، آزادسازی تدریجی همراه با پرداخت مستقیم یارانه را راه اصلاح میداند و طرف دیگر معتقد است بدون اصلاح همزمان ساختار اقتصادی و حملونقل، افزایش قیمت صرفاً هزینه بیشتری به مردم منتقل خواهد کرد.
در چنین شرایطی، هر تصمیم درباره بنزین نیازمند پاسخ روشن به سه پرسش است: قیمت جدید چگونه تعیین میشود؟ درآمد حاصل از اصلاح قیمت به کجا میرود؟ و سهم خانوارها از این منابع چگونه و با چه سازوکاری جبران خواهد شد؟ پاسخ به این سه پرسش میتواند تعیین کند که آزادسازی قیمت بنزین به اصلاح ساختار مصرف منجر شود یا صرفاً به افزایش هزینه زندگی.
