کارشناسان معتقدند استفاده از ظرفیت بارش‌های احتمالی در بخش کشاورزی و کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری، نیازمند برنامه‌ریزی پیش‌دستانه و تصمیم‌گیری بر مبنای داده‌های اقلیمی است.
با توجه به اینکه پیامدهای ال‌نینو در مناطق مختلف یکسان نیست، بررسی میزان اثرگذاری این پدیده بر شرایط اقلیمی خراسان رضوی و بخش‌های مختلف اقتصادی و تولیدی استان اهمیت ویژه‌ای دارد. در این میان، بخش کشاورزی از جمله حوزه‌هایی است که تغییرات دما و بارش می‌تواند مستقیما بر زمان‌بندی فعالیت‌ها و میزان تولید آن اثر بگذارد.
در این راستا، حمیدرضا شریفی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به شدت متفاوت اثرگذاری ال‌نینو در مناطق مختلف کشور اظهار کرد: بر اساس اصول اقلیمی، خراسان رضوی در مقایسه با استان‌های جنوبی و غربی کشور، شدت تاثیرپذیری کمتری از این پدیده دارد.
وی افزود: بر اساس پیش‌بینی‌های اقلیم‌شناسان، افزایش حدود دو درجه‌ای دمای پاییز و آغاز زودهنگام بارش‌ها از اواخر مهرماه می‌تواند شرایط متفاوتی را برای بخش کشاورزی ایجاد کند. این تغییرات برای محصولاتی مانند گندم می‌تواند فرصت محسوب شود، اما در محصولاتی مانند زعفران که فصل برداشت آن با این دوره زمانی هم‌پوشانی دارد، چالش‌هایی ایجاد خواهد کرد.
بارش‌های زودهنگام؛ فرصتی برای افزایش تولید غلات
شریفی با اشاره به ظرفیت بارش‌های پاییزی برای کشت غلات بیان کرد: طی سال‌های اخیر خشکسالی، کاهش دسترسی به منابع آبی و افت سطح آب‌های زیرزمینی، تامین نیاز آبی غلات را با مشکل مواجه کرده و تاخیر در کشت نیز به یکی از مشکلات مدیریتی تبدیل شده است. در صورت پیش‌بینی بارش مناسب در فصل کشت، آماده‌سازی زمین و تهیه بستر بذر باید از پیش آغاز شود تا امکان استفاده از بارش‌های زودهنگام پاییزی در کشت غلات آبی و دیم فراهم شود. مدیریت صحیح این شرایط می‌تواند یک تهدید اقلیمی را به فرصت تولید تبدیل کند.
وی بر ضرورت اصلاح تاریخ کشت تاکید کرد و گفت: در صورت تغییر زمان آماده‌سازی زمین و کاشت، انتخاب رقم نیز باید متناسب با شرایط اقلیمی جدید انجام شود. تنوع ارقام موجود در مراکز تحقیقاتی این امکان را فراهم کرده است که ارقام سازگار با شرایط جدید، از جمله ارقام مقاوم‌تر در برابر سرما و خشکی، انتخاب شوند.
شریفی با ارائه توصیه فنی به کشاورزان اظهار کرد: با توجه به احتمال افزایش گرمای فصلی در مهر، آبان و آذر و در نتیجه افزایش رشد رویشی گیاه، در صورت انجام کشت زودتر از زمان معمول، بهتر است تراکم کشت حدود ۱۰ درصد کاهش یابد تا خطر ورز یا خوابیدگی گیاه در مراحل بعدی کاهش پیدا کند. استفاده از ارقام مقاوم به سرما و ارقام بینابین یا زمستانه نیز می‌تواند از خسارات احتمالی جلوگیری کند.
وی درباره امکان افزایش تولید در شرایط اقلیمی پیش‌رو گفت: در صورت اجرای صحیح دستورالعمل‌های علمی بخش تحقیقات در کشت غلات آبی و دیم، امکان بهره‌برداری از شرایط ایجادشده و افزایش عملکرد و تولید وجود دارد. مدیریت صحیح تاریخ کشت، انتخاب رقم مناسب و استفاده به‌موقع از بارش‌های پاییزی، امکان عبور از شرایط اقلیمی جدید و استفاده از ظرفیت آن برای افزایش تولید را فراهم می‌کند.
بارش‌های رگباری؛ روی دیگر ال‌نینو
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی با هشدار نسبت به پیامدهای ناشی از مدیریت نشدن شرایط اقلیمی جدید بیان کرد: ال‌نینو علاوه بر تغییرات دمایی، می‌تواند با بارش‌های رگباری و شدید در بازه‌های زمانی کوتاه همراه شود و روان‌آب‌های سطحی را افزایش دهد.
وی تاکید کرد: با توجه به محدودیت منابع آبی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و مدیریت بارش‌ها برای حفظ پایداری تولید و امنیت غذایی ضروری است.
شریفی درباره تاثیر شرایط اقلیمی جدید بر زعفران، یکی از محصولات مهم خراسان رضوی، گفت: در شرایط اقلیمی معمول، آبیاری مزارع زعفران پس از رسیدن میانگین دما به حدود ۱۵ درجه سانتی‌گراد و تداوم این شرایط برای چند روز توصیه می‌شود، اما افزایش دمای مهرماه و احتمال وقوع بارش از اواخر مهر تا اواخر آبان می‌تواند این الگو را تغییر دهد. هم‌زمانی گرمای مهرماه و بارش‌های احتمالی می‌تواند زمان گل‌دهی زعفران را با بارش‌های آبان‌ماه یا سرمای پایان این ماه مواجه کند. به همین دلیل، توصیه‌های فنی متناسب با شرایط جدید اصلاح شده است. در مناطق سرد و معتدل، انجام آبیاری مطابق توصیه‌های فنی و در مناطق معتدل، صرف‌نظر از رسیدن دما به حد معمول، آبیاری در نخستین فرصت مناسب توصیه می‌شود. هرچند این اقدام می‌تواند با مشکلات کارگری یا ظهور زودتر برگ‌ها همراه باشد، کاهش خطر اختلال در برداشت و افت عملکرد ناشی از سرما، اهمیت بیشتری دارد.
اگرچه پیامدهای احتمالی ال‌نینو از منظر کشاورزی می‌تواند در صورت مدیریت صحیح بارش‌ها به فرصتی برای تولید تبدیل شود، افزایش بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌تواند پیامدهای متفاوتی در مناطق شهری و حوزه آب به دنبال داشته باشد. از این منظر، بررسی آثار این پدیده تنها به بخش کشاورزی محدود نمی‌شود و آمادگی زیرساخت‌های شهری و مدیریت روان‌آب‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ موضوعی که محمد علایی، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی، درباره آن به تشریح مخاطرات احتمالی و الزامات مدیریت سیلاب پرداخته است.
خطر سیلاب‌های ناگهانی در مشهد
محمد علایی، رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به احتمال تاثیر ال‌نینو بر الگوی بارش، اظهار کرد: مشهد باید با استفاده از مدل‌سازی علمی، مسیرهای فرار آب و مناطق پرخطر را به‌طور دقیق شناسایی کند تا در صورت وقوع سیلاب‌های شدید، از تلفات جانی جلوگیری شود.
وی با تشریح سازوکار شکل‌گیری جریان‌های هوایی و نقش تغییرات اقیانوسی در الگوی بارش، افزود: ایران در محدوده‌ای قرار گرفته که جریان‌های هوایی گرم و مرطوب جنوبی با جریان‌های سرد شمالی و دیگر جبهه‌های هوایی برخورد می‌کنند و تغییر در قدرت و مسیر این جریان‌ها می‌تواند الگوی بارش کشور را تحت تاثیر قرار دهد.
علایی گفت: ال‌نینو با تغییر دمای آب‌های اقیانوس آرام می‌تواند بر قدرت و میزان رطوبت برخی جبهه‌های هوایی اثر بگذارد و در نتیجه، نوسان میان دوره‌های کم‌بارش و بارش‌های سنگین را تشدید کند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به تغییر منابع رطوبتی منطقه اظهار کرد: ایران در مسیر چند جبهه هوایی قرار دارد و جبهه شمالی که از سمت سیبری وارد کشور می‌شود، در شکل‌گیری سرمای زمستان و بارش برف نقش دارد. تغییر وضعیت پهنه‌های آبی منطقه و عبور جریان‌های هوایی از مناطق خشک و کویری می‌تواند میزان رطوبت این جریان‌ها را کاهش دهد. جبهه‌های جنوبی، گرم و خشک و مدیترانه‌ای نیز هرکدام در شکل‌گیری بخشی از شرایط جوی کشور نقش دارند و تغییر در وضعیت این جریان‌ها می‌تواند الگوی بارندگی و دمایی ایران را دستخوش تغییر کند.
علایی با اشاره به ارتباط میان گرمایش جهانی و بارش‌های شدید گفت: افزایش دمای هوا ظرفیت نگهداری رطوبت در جو را افزایش می‌دهد و در صورت فراهم شدن شرایط بارش، حجم بیشتری از آب می‌تواند در مدت کوتاهی تخلیه شود. هنگامی که توده‌های هوای مرطوب در مسیر حرکت خود با ارتفاعات مواجه می‌شوند، کاهش دما موجب تخلیه رطوبت به شکل باران، برف یا تگرگ می‌شود. افزایش رطوبت موجود در توده‌های هوا می‌تواند شدت این بارش‌ها را افزایش دهد.
وی خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، عبور توده‌های هوای مرطوب از رشته‌کوه‌های زاگرس، البرز یا ارتفاعات شرق کشور می‌تواند به بارش‌های سنگین منجر شود. بارش در ذات خود یک ظرفیت طبیعی ارزشمند است، اما در صورت نبود زیرساخت و مدیریت مناسب، می‌تواند به سیلاب و خسارت تبدیل شود.
توسعه شهری، سپر طبیعی مشهد در برابر سیلاب را تضعیف کرده است
علایی با انتقاد از توسعه شهری در مناطق حساس جغرافیایی مشهد اظهار کرد: توسعه شهر به سمت دامنه‌های کوهستانی و ساخت‌وساز در مناطق مخروط‌افکنه، بخشی از ظرفیت طبیعی منطقه برای کنترل سیلاب و تغذیه آبخوان‌ها را از بین برده است. مخروط‌افکنه‌ها که در دامنه کوه‌ها و از تجمع رسوبات رودخانه‌ای شکل می‌گیرند، به دلیل نفوذپذیری بالا، بخشی از روان‌آب را به درون زمین هدایت و به تغذیه آبخوان‌ها کمک می‌کنند. این مناطق همچنین با افزایش پهنای بستر و کاهش سرعت جریان، نقش مهمی در کاهش قدرت تخریب سیلاب دارند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی تصریح کرد: ساخت‌وساز در این مناطق موجب محدود شدن مسیر نفوذ آب و کاهش ظرفیت طبیعی کنترل سیلاب می‌شود. در چنین شرایطی، روان‌آب‌های کوهستانی با سرعت بیشتری به سمت مناطق شهری هدایت خواهند شد. گسترش ساخت‌وسازها در مناطقی مانند سیدی و حاشیه‌های کوهستانی مشهد، دو پیامد مهم دارد؛ کاهش امکان تغذیه آبخوان‌ها و افزایش احتمال ورود مستقیم سیلاب به بافت شهری. اکنون امکان بازگرداندن شرایط گذشته وجود ندارد و باید تمرکز بر کاهش آسیب‌های آینده باشد. تقویت پوشش بیمه‌ای املاک واقع در مناطق پرخطر، یکی از راهکارهای کاهش تبعات اقتصادی حوادث است.
وی ادامه داد: شهروندان نیز می‌توانند با اقداماتی مانند مقاوم‌سازی دیوارها و تقویت ورودی ساختمان‌ها در برابر فشار آب، میزان خسارت احتمالی را کاهش دهند، اما مسئولیت اصلی پیشگیری از توسعه در پهنه‌های پرخطر و نظارت بر ساخت‌وسازها بر عهده نهادهای ذی‌صلاح است. در مجموع، پیامدهای احتمالی ال‌نینو برای خراسان رضوی یکسان نیست. بارش‌های زودهنگام در صورت اصلاح تقویم کشت و انتخاب ارقام متناسب می‌تواند به افزایش بهره‌وری غلات کمک کند و در مقابل، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌تواند در صورت ضعف زیرساخت‌های کنترل روان‌آب، خطر سیلاب شهری را افزایش دهد. مدیریت این شرایط نیازمند استفاده از داده‌های اقلیمی در تصمیم‌گیری‌های کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و آبیاری، شناسایی پهنه‌های پرخطر، مدل‌سازی سناریوهای سیلاب، تقویت سامانه‌های هشدار و آموزش شهروندان است.
علایی گفت: در برخی مناطق، سیلاب‌های ناشی از بارش‌های کوهستانی به جای پخش شدن در دشت، وارد محدوده‌های مسکونی مانند وکیل‌آباد و آب و برق می‌شوند و سپس به مسیرهای رودخانه‌ای هدایت می‌شوند که به دلیل بتن‌ریزی و محدود شدن بستر، ظرفیت کافی برای عبور جریان‌های شدید را ندارند. در چنین شرایطی، حجم زیادی از آب در یک مسیر محدود جریان پیدا می‌کند و قدرت تخریب آن افزایش می‌یابد؛ وضعیتی که می‌تواند خسارت‌های سنگین به ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری وارد کند.
مشهد نیازمند مدل‌سازی دقیق سناریوهای سیلاب است
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به تغییر الگوی بارش‌ها بیان کرد: بارش‌های امروز در بسیاری از موارد به شکل بارش‌های حدی و کوتاه‌مدت رخ می‌دهند و ممکن است شدت بارش در نقاط مختلف یک شهر تفاوت زیادی داشته باشد. این ویژگی، پیش‌بینی و مدیریت سیلاب را دشوارتر می‌کند.
وی بر ضرورت مدل‌سازی سناریوهای مختلف بارندگی تاکید کرد و گفت: باید مشخص شود در صورت وقوع بارش‌هایی با شدت‌های مختلف، چه میزان روان‌آب تولید می‌شود، ظرفیت رودخانه‌ها چقدر است و کدام محدوده‌های شهری در معرض خطر قرار می‌گیرند. برای نمونه، باید از پیش مشخص باشد که در صورت وقوع ۳۰ میلی‌متر بارندگی در یک ساعت، چه بخش‌هایی از شهر با خطر سیلاب مواجه خواهند شد، کدام مسیرها باید مسدود و کدام مناطق تخلیه شوند. چنین محاسباتی با استفاده از ابزارهای علمی و نرم‌افزارهای موجود امکان‌پذیر است و نباید تصمیم‌گیری به زمان وقوع حادثه موکول شود.
علایی با تاکید بر ضرورت اقدامات پیشگیرانه اظهار کرد: پاکسازی و لایروبی مسیرهای رودخانه‌ای، شناسایی نقاط پرخطر و ایجاد سامانه‌های هشدار سریع باید پیش از وقوع بارش‌های شدید انجام شود. برخی مسیرهای آبی در محدوده شهری به دلیل داشتن کف بتنی، نفوذپذیری بسیار محدودی دارند و در صورت افزایش شدت بارش ممکن است ظرفیت لازم برای عبور جریان را نداشته باشند. محدوده‌هایی مانند مسیر میدان صداوسیما تا پل حافظ نیز در صورت تشدید بارش نیازمند آمادگی عملیاتی برای کنترل تردد و انسداد سریع مسیر هستند.
وی بر اهمیت عملکرد دقیق باران‌سنج‌ها و سامانه‌های اطلاع‌رسانی تاکید کرد و افزود: با افزایش شدت بارش، هشدار باید در کوتاه‌ترین زمان صادر شود تا امکان تخلیه مناطق پرخطر فراهم شود.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی اظهار کرد: آموزش شهروندان برای واکنش مناسب در زمان وقوع سیلاب، تعیین مسیرهای خروج و مشخص کردن مکان‌های امن برای اسکان موقت، از الزامات مدیریت بحران است. پوشش بیمه‌ای املاک واقع در مناطق پرخطر نیز می‌تواند بخشی از خسارت‌های مالی ناشی از حوادث را جبران و فشار اقتصادی بر شهروندان و دولت را کاهش دهد.
علایی با اشاره به تجربه مدیریت سیلاب در بجنورد گفت: در مناطق کال‌پسته و دوبرار، با شناسایی مسیرهای سیلاب، نصب و استفاده از ایستگاه‌های باران‌سنجی و آموزش ساکنان، در یکی از حوادث با وجود خسارت‌های مالی قابل توجه، تلفات جانی ثبت نشد. این تجربه نشان می‌دهد برنامه‌ریزی پیش از وقوع حادثه می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش تلفات داشته باشد.
توسعه شهری بدون ملاحظات اقلیمی و زمین‌شناختی، آسیب‌پذیری مشهد را افزایش داده است
علایی با اشاره به مخاطرات هم‌زمان سیلاب و زلزله در حاشیه بینالود گفت: توسعه شهری بدون شناسایی دقیق گسل‌ها، پهنه‌های فرونشست و مسیرهای سیلاب، آسیب‌پذیری شهر را افزایش داده است. مدیریت بحران باید پیش‌دستانه باشد و برای هر سطح از بارندگی، مسیرهای خروج، مناطق پرخطر و محدوده‌های نیازمند تخلیه از قبل مشخص شوند. تابلوگذاری مسیرهای فرار، تعیین مکان‌های امن و آموزش تخلیه سازمان‌یافته از اقداماتی است که باید پیش از وقوع بحران انجام شود.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: حاشیه بینالود به‌طور هم‌زمان در معرض خطر سیلاب و زلزله قرار دارد و افزایش ساخت‌وساز در چنین مناطقی، ضرورت برنامه‌ریزی علمی برای کاهش ریسک را دوچندان می‌کند.
وی در تکمیل دیدگاه‌های خود، با تاکید بر اینکه شهروندان در مواجهه با مخاطرات ناشی از توسعه شهری مقصر نیستند، بر ضرورت پاسخگویی نهادهای ذی‌صلاح در زمینه صدور مجوزهای ساختمانی و نظارت بر آن‌ها تاکید کرد و با اشاره به اینکه بسیاری از ساخت‌وسازهای آسیب‌پذیر در مناطق پرخطر پیش از این انجام شده و بازگشت به عقب یا تخریب آن‌ها عملا امکان‌پذیر نیست، گفت: بسیاری از ساختمان‌ها با مجوزهای رسمی احداث شده‌اند؛ بنابراین، مسئولیت اصلی در ایجاد این وضعیت بر عهده نهادهای نظارتی و اجرایی است که اجازه توسعه در این مناطق را صادر کرده‌اند. باید بر کاهش آسیب‌های احتمالی در آینده متمرکز شویم. یکی از این راهکارها، تقویت پوشش بیمه‌ای برای املاک در مناطق پرخطر است تا در صورت وقوع سیل یا سایر حوادث، شهروندان بتوانند خسارات خود را جبران کنند و با بحران مالی مواجه نشوند. در کنار اقدامات کلان دولتی، شهروندان نیز می‌توانند با رعایت استانداردهای اولیه، مانند مقاوم‌سازی دیوارها و تقویت ورودی‌های ساختمان در برابر فشار آب، از میزان آسیب‌های احتمالی به خانه‌های خود بکاهند.
در نهایت، پدیده ال‌نینو تنها یک نوسان دمایی گذرا نیست، بلکه چالشی است که هم امنیت غذایی و هم پایداری زیرساخت‌های شهری را در معرض آزمون جدی قرار می‌دهد. در حالی که بخش کشاورزی با تغییر در الگوهای کشت گندم و استراتژی‌های آبیاری زعفران با این تغییر اقلیم روبروست، بخش مدیریت شهری نیز باید با بازنگری در سیاست‌های ساخت‌وساز و ارتقای آمادگی در برابر سیل، آسیب‌پذیری شهر را کاهش دهد. در واقع، مقابله با پیامدهای ال‌نینو نیازمند هماهنگی میان مدیریت هوشمند منابع در مزارع و مدیریت پیش‌دستانه زیرساخت‌های شهری است تا از تبدیل شدن این پدیده اقلیمی به یک بحران اقتصادی و اجتماعی جلوگیری شود.
